Framtíðarsýn Norðurlandanna er að þau verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims fyrir 2030. Eðlilegur þáttur í þessari metnaðarfullu framtíðarsýn er samþættur norrænn vinnumarkaður fyrir fyrirtæki og einstaklinga. Hér gegnir norræni tvísköttunarsamningurinn og framkvæmd hans lykilhlutverki.
Covid-19 faraldurinn sýndi hins vegar að það eru augljós vandkvæði við framkvæmd norræna skattasamningsins og annarra tvíhliða samninga og löggjafar í löndunum. Á meðan á faraldrinum stóð gátu starfsmenn vinnustaða handan norrænna landamæra lent í vanda með skattinn ef þeir fóru að fyrirmælum um að vinna heima. Stjórnsýsluhindranaráðið hefur bent á þennan vanda og hefur ítrekað hvatt norrænu ríkisstjórnirnar til að gera undanþágur fyrir þá starfsmenn sem þurftu gegn vilja sínum að vinna heima á meðan á faraldrinum stóð.
Nú þegar faraldurinn er yfirstaðinn, eru óskir um að geta unnið fjarvinnu að nokkru eða öllu leyti komnar til að vera. Í úttekt sem KPMG gerði kemur í ljós að allt að 90% af 530 fyrirtækjum hafa þegar innleitt stefnu sem leyfir fjarvinnu eða eru að velta því fyrir sér. Það eru núverandi starfsmenn sem kalla eftir þessum möguleika sem er forsenda þess að unnt sé að keppa um starfsfólk, bæði á alþjóðlegum og norrænum vettvangi.
Erfiðleikar starfsmanna og fyrirtækja einskorðast þó ekki við skattlagningu launagreiðslna í tengslum við fjarvinnu. T.d. sýna rannsóknir að í tengslum við lífeyrissparnað og -greiðslur getur komið upp óvissa, hækkað skatthlutfall og aukin umsýsla, og einnig í tilvikum þar sem sami atvinnurekandinn þarf að skrá og laga sig að skattareglum, gjalddögum og launaumsýslu í fleiri en einu landi.
Ef Norðurlönd eiga að verða hagvaxtarsvæði með samþættum vinnumarkaði þar sem einstaklingar og fyrirtæki búa við hreyfanleika, þarf einmitt að beina athyglinni að einstaklingum og fyrirtækjum, svo löggjöf og stjórnsýsla styðji við tækifæri þeirra. Bent er á þetta í einum af 11 tilmælum sem Jan-Erik Enestam, fyrrverandi ráðherra, kynnti í stefnumótandi úttekt sinni á almannavörnum á Norðurlöndum – sem gerð var að beiðni norrænu samstarfsráðherranna árið 2021.
Norrænu löndin hafa í dag með sér fjölda samninga sem snúast um fjarvinnu og störf þvert á landamæri. Þeir eiga það sameiginlegt að miðast við þörf landanna fyrir að tryggja skattstofna. Frá því sjónarhorni virka samningarnir ágætlega en í raun er augljóst að þeir efla ekki Norðurlöndin sem samþættan vinnumarkað. Hreyfanleiki innan Norðurlanda á undir högg að sækja ef við leiðréttum ekki gildandi skattasamninga sem varða þá sem búa í einu norrænu landi og starfa í öðru. Það hefur þó skort á sameiginlegan og sannreyndan þekkingargrundvöll til að ræða skattavandamál og bregðast við þeim með pólitískum aðgerðum.
Því hrinti Norræna ráðherranefndin og Stjórnsýsluhindranaráðið – í samstarfi við Norðurlandaráð – árið 2022 af stað verkefni til að greina helstu vandamálin og stinga upp á mögulegum lausnum. Markmið þessarar úttektar er því að skapa eins góðan grundvöll og hægt er fyrir áframhaldandi pólitískt starf, og ryðja úr vegi norrænum skattavandamálum sem tengjast fjarvinnu og hlutafjarvinnu.
Til að byrja með gerðu KPMG og Resonans Nordic greiningu á sviðinu og mótuðu tillögur að lausnum á helstu vandamálum sem þar voru greind – hún byggðist einkum á samantekt fyrirliggjandi gagna ásamt upplýsingum og sérfræðiþekkingu hjá KPMG.
Síðan hafa drög að skýrslu verkefnishópsins verið lögð fram á umræðufundum og í umsagnarferli í öllum norrænu löndunum. Markmiðið var að fá staðfest hvar vandinn liggur og hvað er til ráða – í það minnsta hjá samtökum atvinnurekenda og launafólks.
Á þeim grundvelli getum við staðfest að skýrslan nýtur víðtæks stuðnings samtaka atvinnurekanda og stéttarfélaga um öll Norðurlönd. Lýsing á vandamálunum þykir réttmæt og tillögurnar sem lagðar eru fram eru almennt taldar vera til bóta. Það hefur verið okkur mikilvægt að skila af okkur skýrslu þar sem þeir sem endanlega taka ákvarðanir um breytingar geta verið vissir um að stéttarfélög og samtök atvinnurekenda á Norðurlöndum kalla almennt eftir þessum lausnum.
Að loknu umræðu- og umsagnarferlinu (desember 2022 – apríl 2023) hefur verkefnishópurinn endurskoðað drög sín að skýrslunni þannig að innlegg frá umræðufundum og umsagnarferlum eru nú í viðauka við lokagerð skýrslunnar. Skýrslan er því sannreyndur grundvöllur fyrir pólitíska umræðu um uppfærslu á norræna tvísköttunarsamningnum með áherslu á vandamál sem tengjast fjarvinnu og og fjarvinnu að hluta á Norðurlöndum.
Í skýrslunni höfum við unnið með lokadagsetningu hvað varðar uppfærslu vegna lagabreytinga á skattasviði í norrænu löndunum. Miðað var við 1. desember 2022, en í desember hófust umræðufundirnir hjá okkur og þess vegna var innihaldinu „læst“ svo allir fundir og umsagnarferli byggðust á sömu gerð skýrslunnar.