Myndir: Agaton Strom/Norden.org. Mathias Engmark/Roskilde Festival/Visit Denmark. Ricky John Molloy/Norden.org
Sosialt burðardygg Norðurlond
Norðurlendsku vælferðarsamfeløgini byggja nógv á álit, men fleiri rák í samfelagnum seta nú bæði vælferðarskipanina og tað sosiala samanhaldið undir trýst. Vit skulu arbeiða fyri, at Norðurlond framhaldandi eru sosialt burðardygg og mótstøðufør. Formansskapurin hevur tí fokus á, hvussu vit kunnu menna og styrkja tey tilboð, sum viðvirka til, at fleiri fólk kunnu liva sjálvstøðugt og taka virknan lut í samfelagnum. Hetta fevnir um øll, eisini eldri, sum hava tørv á umsorgan og røkt. Eitt mótstøðuført vælferðarsamfelag er eisini eitt samfelag, har vit skapa vælferðina í tøttum samanspæli við felagsskapir og sivilsamfeløg á staðnum. Tað merkir eisini, at vit skulu arbeiða fyri einum virknum borgaraskapi, so at øll – eisini tilflytarar – taka lut í felagsskapum og í fólkaræðisligum tilgongdum.
Sosial burðardygd merkir, at øll hava somu møguleikar at liva eitt gott lív og at njóta sama frælsi. Tað er eisini galdandi fyri gentur og kvinnur við tilflytarabakgrund, sum eru úti fyri sosialum tvingsli. Samstundis skulu vit øll verja náttúru og tilfeingi til komandi ættarlið – og tryggja, at samfelagið er mótstøðuført, tá ið tað verður sett undir trýst uttanífrá. Okkara fólkaræði og virðir sum javnrættur og javnstøða eru kjarnin í tí, ið eyðkennir norðurlendsku felagsskapirnar. Tað skulu vit verja.
Mynd 4 Myndin vísir gongdina í gini-talinum í Norðurlondum og ES. Gini-talið sigur, hvussu ójavnt inntøkan er býtt í einum landi. 0 er fullur javni (øll í landinum hava somu inntøku), og 1 er fullur ójavni (ein persónur í landinum hevur alla inntøkuna).
Kelda Nordregio, Nordic Statistics Database (GINI01) og Statistics Iceland
Sterk fólkaræði
Eitt sterkt sosialt samanhald er hornasteinurin undir tí norðurlendska vælferðarsamfelagnum, og tað skulu vit framhaldandi styrkja. Sosialt samanhald er við til at skapa eitt trygt og stuðlandi umhvørvi fyri einstaklingar og bólkar, og tað styrkir eisini mótstøðuførið hjá samfelagnum, tá ið á stendur. Men samanhaldið verður eisini avbjóðað, tá einstaklingar og bólkar ikki fylgja meginreglum í felagsskapinum. Hetta minkar um savningarmegina og álitið á rættarsamfelagið og ger felagsskapin minni mótstøðuføran í krepputíðum. Tí hevur formansskapurin serligt fokus á at basa fleirlandakriminaliteti – og at styrkja um fólkaræðið og álitið í Norðurlondum.
Styrkt fólkaræði og álit
Formansskapurin leggur dent á týdningin av at styrkja tað serstaka norðurlendska felagslívið, sum er grundarlag undir tí týdningarmikla lokala fólkaræðinum í gerandisdegnum, har børn og ung sleppa at vera ein partur av fólkaræðinum og venja seg við at luttaka í tí. Hetta fer í stóran mun at vera við til at framtíðartryggja fólkaræðið og tað álitsgrundaða samfelagið.
Fyri at styrkja norðurlendsku sivilsamfeløgini hevur formansskapurin givið Norrøna Felagnum til uppgávu at skipa eina ráðstevnu um sivilsamfeløg saman við Dansk Ungdoms Fællesråd.
Skipaður bandarelateraður kriminalitetur
Norðurlond hava á fleiri økjum avbjóðingar við skipaðum og bandarelateraðum kriminaliteti, sum í alt størri mun flytur seg um landamørk. Eitt tætt norðurlendskt samstarv hevur tí stóran týdning, um londini skulu kunna gera nakað við hesar avbjóðingar í framtíðini. Formansskapurin heldur fram við arbeiðinum at basa skipaðum bandarelateraðum fleirlandakriminaliteti. Heilt ítøkiliga vilja vit styrkja tað norðurlendska samstarvið ímóti misnýtslu av talgildum tænastum í sambandi við skipaðan kriminalitet, eitt nú rekruttering av børnum og ungum til brotsverk. Somuleiðis vilja vit styrkja felags norðurlendska innsatsin í mun til samstarvið við triðjalond, haðani kriminellir leiðarar stýra grovum kriminaliteti í Norðurlondum.
Javnstøða fyri øll – í Norðurlondum og um allan heim
Javnstøða er ein fólkaræðisligur hornasteinur og eitt kjarnuvirði í Norðurlondum. Javnstøða millum kynini og javnrættindi fyri LGBT+ fólk eru avgerandi fyri møguleikarnar hjá tí einstaka at skapa sítt egna lív og fyri samfelagsmenningina. Skulu Norðurlond halda fram við at vera kappingarfør, mugu allir norðbúgvar vera við og hava somu møguleikar til at ávirka menningina av tí norðurlendska vælferðarsamfeløgunum.
Norðurlond eru komin langt í arbeiðinum fyri javnstøðu, men vit eru ikki komin á mál enn. Samstundis merkist eitt altjóða móttrýst móti bæði javnstøðu og LGBT+. Tí fer formansskapurin at arbeiða breitt fyri javnstøðu.
Pushing for Progress
Í fleiri londum og á altjóða pallum sæst ein skipað og miðvís mótstøða móti javnstøðu hjá kvinnum og rættindum teirra til egið lív og likam, og sama mótstøða sæst móti javnrættindum hjá LGBT+fólki. Norðurlond hava samtykt fleiri ára programmið Pushing for Progress fyri at tryggja, at tey standa saman ímóti hesum trýsti og fyri at fremja javnstøðu.
Formansskapurin skipar fyri eini norðurlendskari markering av IDAHOT+ (altjóða degnum ímóti homofobi og transfobi) og einari ráðstevnu um javnstøðu og rættindini hjá kvinnum til egið lív og likam.
Menn, maskulinitetur og javnstøða
Seinastu árini hevur Norðurlendska ráðharraráðið havt vaksandi fokus á menn og maskulinitet. Normar og væntanir í mun til kyn ávirka eisini lívskorini hjá monnum og dreingjum, teirra møguleikar og avbjóðingar.
Formansskapurin arbeiðir við eini frágreiðing undir heitinum State of Nordic Men 2026, sum millum annað fer at kanna lívið hjá monnum á netinum og hugburðin til javnstøðu.
Árvakni um harðskap í nærsambondum og viðgerð av harðskapsfremjarum
Kynsbundin harðskapur er brot á integritetin hjá tí einstaka og hevur álvarsamar avleiðingar fyri tann, ið hann rakar, fyri familjuna og onnur nærsambond og fyri samfelagið sum heild. At basa harðskapi er eitt raðfest innsatsøki í norðurlendska samstarvinum og í altjóða høpi.
Formansskapurin leggur dent á at menna nýggjar hættir í tí fyribyrgjandi og árvakna innsatsinum í øllum Norðurlondum og í samstarvi við Baltalond.
Kappingarføri og javnstøða
Javnstøða er týðandi fyri kappingarførið í Norðurlondum, tí hon er ein fortreyt fyri, at fólkið, sum her býr, frítt kann brúka sínar gávur og førleikar til gagns fyri menningina av norðurlendskum samfeløgum.
Formansskapurin setir í verk eina kanning, sum skal lýsa sambandið millum javnstøðu og kappingarføri – eitt nú hvussu javnstøða kann skapa búskaparligan vøkstur.
Børn og ung
Eitt gott barna- og ungdómslív er týðandi grundarlag undir sosialt burðardyggum Norðurlondum. Formansskapurin raðfestir framhaldandi norðurlendskan ungdóm, herímillum ungdómsluttøku. Vit skulu virka fyri kunnleikanum og ognarkensluni hjá ungdóminum fyri Norðurlondum. Vit hava við øðrum orðum brúk fyri at tryggja okkum eldhugan fyri tí norðurlendska samanhaldinum í nýggja ættarliðnum.
Barna- og ungdómslívið í Norðurlondum kann vera so ymiskt. Í stórbýnum er tað ikki tað sama sum á bygd, har ungdómsumstøðurnar eru avbjóðandi. Tí er umráðandi at arbeiða fyri at styrkja ungu ættarliðini í útjaðaraøkjum.
Í formansskapstíðini eru Føroyar vertir fyri tiltakinum Generation North Atlantic, har ung úr øllum átta Norðurlondum hittast til verkstovur, framløgur og fyritøkuvitjanir – við tí endamáli at kveikja undir nýskapandi tilgongdir og økismenning.
Trivnaður hjá børnum og ungum
Alt ov nógv børn og ung í Norðurlondum uppliva mistrivnað, standa uttan fyri týdningarmiklar felagsskapir og kenna vaksandi ótta fyri framtíðini. Góðar royndir við at hjálpa børnum og ungum til ein sunnan og tryggan uppvøkstur skulu útbreiðast í Norðurlondum.
Skjót uppsporing og fyribyrging av mistrivnaði eru altavgerandi fyri, at børn og ung fáa rætta hjálp til tíðina og ikki uppliva langtíðar mistrivnað. Formansskapurin vil samstundis styrkja um vitanardeilingina á sosiala økinum um arbeiðshættir, sum virka í praksis, við tí fyri eyga at skapa góðar uppvakstrarumstøður fyri børn og ung í øllum Norðurlondum.
Formansskapurin skipar fyri einum norðurlendskum toppfundi um sálarliga heilsu. Hetta tiltakið varð fyrstu ferð hildið í 2015, tá Danmark, Føroyar og Grønland áttu formansskapin.
Formansskapurin leggur eisini dent á trivnaðin hjá børnum og ungum við at taka stig til átøk út frá tilmælunum hjá donsku trivnaðarnevndini frá 2025, sum miða eftir at náa út til børn og ung og aðrar viðkomandi partar á økinum.
Samstundis arbeiðir formansskapurin við at styrkja fólkaheilsuna í Norðurlondum, eitt nú við at seta fokus á fyribyrgjandi innsatsir til at minka um tubbaks- og nikotinnýtsluna hjá børnum og ungum.
Skaðiligt innihald og vernd av børnum og ungum
Skaðiligt og ólógligt innihald á talgildum pallum er ein stór avbjóðing, serliga fyri børn og ung. Tað er ein vaksandi tørvur á at verja tey ímóti vanaelvandi algoritmum, óetiskum handilsmodellum og umfatandi dátuinnsavnan og profilering. Tí skal talgilda regluverkið hjá ES nú av álvara standa sína roynd hjá okkum. Formansskapurin setir hetta til politiska viðgerð og spyr, hvat vit kunnu gera afturat fyri at verja børn og ung. Eitt umrøðuevni er eisini, um Norðurlond – sum talgildur slóðari – kunnu viðvirka við góðum praksis og ítøkiligum loysnum. Hetta fevnir eisini um, hvussu ES-lóggáva og nýggj lóggáva á økinum verður útint, og hvussu restin av Evropa kann fáa íblástur frá okkara arbeiði. Formansskapurin viðger politiskt, hvat meira kann gerast fyri at verja okkara børn og ungdóm – herímillum um Norðurlond sum talgildur slóðari kann vera við til at skapa gott praksis og ítøkiligar loysnir. Hetta fevnir eisini um at inspirera restina av Evropa við mátanum, sum vit umsita lóggávuna á økinum.
Børn og ung í eini talgildari tíð
Talgildingin hevur broytt lívið hjá børnum og ungum. Við nýggjari tøkni, sosialum miðlum, vitlíki og vaksandi tørvi á talgildum førleikum er tað neyðugt, at børn og ung læra at hugsa kritiskt um, hvussu tey brúka tøkni og duga at navigera í einum talgildum heimi. Tað er týdningarmikið, at vit verja børn og ung í Norðurlondum í eini talgildari tíð.
Formansskapurin fer eisini at seta fokus á skíggjanýtsluna hjá børnum og ungum – bæði á avleiðingarnar, sum vaksandi nýtslan kann hava við sær, og ikki minst á trygdina hjá børnum og ungum á netinum. Tað er umráðandi, at tøkniliga menningin er stuðlandi og fremjandi fyri trivnað og læring teirra.
Burðardygt arbeiðslív
Vit skulu verja okkara serstaka norðurlendska arbeiðsmarknaðarmodell og sáttmálaskipan, sum tryggja, at vit hava eitt trygt og sunt arbeiðsumhvørvi og rættvísa kapping á norðurlendsku arbeiðsmarknaðunum. Modellið er eyðkent av tøttum samstarvi millum stjórnir, arbeiðsgevarar og løntakarar um at finna vælfungerandi loysnir, ið kunnu tryggja bæði kappingarføri og skipað viðurskifti fyri løntakarar. Samstundis liva vit í skiftandi tíðum, har norðurlendsku arbeiðsmarknaðirnir støðugt møta nýggjum avbjóðingum.
Styrkt norðurlendskt arbeiðsmarknaðarmodell
Formansskapurin setir fokus á, hvussu vit framtíðartryggja okkara norðurlendska arbeiðsmarknaðarmodell, har partarnir hava stórt sjálvræði og leypandi samskifta um, hvussu modellið og undirtøkan fyri tí kunnu styrkjast. Hetta er serliga týdningarmikið í eini tíð, har vit uppliva broytingar í arbeiðsmegini. Hetta eru felags norðurlendskar avbjóðingar, har vit kunnu læra og fáa íblástur hvør av øðrum, so at vit standa betur fyrireikað til framtíðina.
Styrkt norðurlendsk átøk ímóti arbeiðskriminaliteti
Formansskapurin heldur fram við norðurlendska samstarvinum um at basa arbeiðskriminaliteti og sosialari dumping. Skipaðar umstøður og rættvís kapping skulu vera grundarlagið undir norðurlendska arbeiðsmarknaðinum. Tað snýr seg um at tryggja frían og rættvísan flutning av arbeiðsmegi við skipaðum lønar- og setanarviðurskiftum – eisini fyri útlendska og útsenda arbeiðsmegi – og eina effektiva umsiting av reglunum.
Arbeiðskriminalitetur eru vorðin ein vaksandi og afturvendandi avbjóðing í Norðurlondum. Tí leggur formansskapurin dent á, at londini deila royndir og praksis á økinum fyri at minka um trupulleikan.
Eitt trygt mentanar- og miðlaøki
Mentanarlig dubbing í Norðurlondum
Tann geopolitisku støðan undirstrikar týdningin av felags norðurlendsku mentanini, sum er bundin saman av einum felagsskapi, ið byggir á álit, samanhald og fólkaræði. Formansskapurin vil varpa ljós á leiklutin, sum mentanin hevur í tí norðurlendska felagsskapinum, herímillum á mentanina sum vernd um savningarmegi, samleika og fólkaræðisligu virðir okkara.
Formansskapurin fer m.a. at kanna, hvussu Norðurlond kunnu verja og styðja teir stóru partar av mentanarlívinum, sum eru við til at vaksa um serstøku norðurlendsku menniskja- og samfelagsvirðini. Hetta fevnir millum annað um styrkta atgongd til mentan, vernd av materiellum og immateriellum mentanararvi, øktan lesihug millum børn og vaksin, stuðul til norðurlendskan málpolitikk o.a. Arbeiðið fer at fara fram í tøttum samstarvi við Baltalond, sum Norðurlond hava ein sterkan virðisfelagsskap saman við.
Stuðul til mentanarvinnuna
Sum liður í mentanarligu dubbingini vil formansskapurin seta serligt fokus á mentanarvinnuna. Norðurlendska mentanarvinnan er ikki bert eitt dømi um nýskapan og vøkstur, men er eisini við til at skapa eitt sterkari og virðisríkari brand, sum stendur fyri fólkaræðisligum virðum og opinleika. Í eini tíð, har falstíðindi og polarisering breiða seg, gerast mentan og skapan eitt búskaparligt og strategiskt amboð, sum Norðurlond kunnu brúka í størri mun til at breiða út norðurlendsk virði.
Fyri at gagnnýta møguleikarnar í mentanarvinnuni er tørvur á at økja um samstarv okkara við einum miðvísum innsatsi fyri at gera norðurlendskar mentanaraktørar sjónligari, bæði í Norðurlondum og á altjóða pallum. Formansskapurin fer tí at kanna, hvussu Norðurlond kunnu arbeiða strategiskt fyri at økja um mentanarútflutningin, serliga í geopolitiskum høpi.
Styrkt samstarv um public service-tilfar
Í sambandi við arbeiðið við mentanarvinnuni fer formansskapurin at hava serligt fokus á miðlar. Í Norðurlondum hava vit sterka siðvenju at skapa public service-tilfar, har endamálið ikki bara er vinningur og undirhald, men eisini kunning og mentanarligt dannilsi. Seinastu áratíggjuni hava útlendskar stroymingartænastur tó fingið eina markanta støðu bæði á norðurlendska og evropeiska marknaðinum. Í endanum av 2023 høvdu Netflix og HBO Max til samans 7,7 mió. haldarar í Danmark, Finnlandi, Noregi og Svøríki. Teirra ræði hóttir norðurlendsku mentanarfatanina, tí at staðbundnar søgur, mál og mentanarlig ávísingarpunkt eru í vanda fyri at tapa fyri útlendska tilfarinum.
Eitt styrkt norðurlendskt samstarv um public service-tilfar kann vera við til at tryggja málsligt fjølbroytni, lokala grundfesting og altjóða perspektiv í Norðurlondum og í øllum heiminum. Eitt land greiðir ikki trupulleikan einsamalt – hetta krevur samstarv og strategiska grundfesting í øllum Norðurlondum.
Formansskapurin viðger og setir í verk átøk, sum kunnu stuðla øktum innihaldi frá almennum tænastum í øllum Norðurlondum og í restini av heiminum. Arbeiðið verður grundað á arbeiðsbólkin, sum MR-K hevur samtykt at sett á stovn í formansskapstíðini hjá Finnlandi og Álandi.
