Myndir: Andy Arbeit/Unsplash. NordGen/Norden.org. Ian Taylor/Unsplash.

Grøn Norðurlond

Ein av størstu avbjóðingunum í okkara tíð eru veðurlagsbroytingar, hóttar vistskipanir og minkandi lívfrøðiligt margfeldi. Tí er tað avgerandi, at vit finna góðar og effektivar loysnir, sum kunnu framtíðartryggja grøn og burðardygg Norðurlond. Tað skal millum annað gerast við at stimbra nýggja grøna tøkni, staðbundna rótfesting av grønu umleggingini, rættar búskaparligar tileggjanir, burðardygga bygging og grøna umlegging av landbúnaðar- og matvørugeiranum. Norðurlond mugu ganga á odda við eini nýmennandi og kappingarførari grønari umlegging.

Mynd 2 Myndin vísir, hvussu stórur partur av samlaðu orkunýtsluni í Norðurlondum og ES kemur frá varandi orkukeldum. Konverteringstap í t.d. ravmagnsframleiðslu og fjarhita er ikki íroknað. Áland er ikki við í myndini orsakað av manglandi dátum.

Kelda: Nordregio og Nordic Statistics Database (ENER08). Umframt dátur frá Umhvørvisstovuni í Føroyum.

Ein búskaparliga burðardygg grøn umlegging

Norðurlond eru samd um, at veðurlagsátøk eru neyðug, og vilja samstarva um at røkka málunum í Paríssáttmálanum. Samstundis er tað týdningarmikið, at grøna umleggingin er so kostnaðareffektiv sum gjørligt. Vit skulu fáa so nógv grønt sum møguligt fyri pengarnar. Umleggingin skal vera so landafrøðiliga avbalanserað, sum til ber, og skal vera við til at skapa eina felags samfelagsmenning. Í einum tíðarskeiði, har altjóða viljin til grøna umlegging er skiftandi, skulu Norðurlond ganga á odda og vísa, at grøn umlegging ikki bara er ein neyðug íløga í framtíðina hjá jørðini og komandi ættarliðum – men eisini ein búskaparliga burðardygg íløga, sum styrkir fólkaheilsuna. Í øllum Norðurlondum kann kostnaðareffektiviteturin betrast við at deila vitan, integrera veðurlagsatlit í makrobúskaparligar skipanir og við at samstarva um búskaparpolitikkir, sum tryggja grøna umlegging. Grøn umlegging av vinnugreinum, sum dálka illa, hevur týðiliga synergi upp á arbeiðið fyri reinari luft og mótstøðuførari náttúru.

Við avtaluni “Implementering af et Grønt Danmark” er Danmark fyrsta land í heiminum, sum setir CO2-gjald á landbúnaðin. Samstundis er avsett ein milliardaupphædd til at leggja stór øki um til skóg og náttúru – fyri at minka um veðurlagsávirkanina og fyri at skapa iltríkari vøtn og áir. Avtalan er eitt dømi um ítøkiligt átak í grønu umleggingini, sum hevur breiðan politiskan stuðul. Formansskapurin setir við útgangsstøði í donsku royndunum fokus á norðurlendskt samstarv fyri at tryggja so góða og burðardygga grøna umlegging sum gjørligt – samstundis sum tann sosiala javnvágin í samfeløgunum verður varðveitt. Eitt dømi um øki, har grøn umlegging ikki kann gerast uttan samstarv, er íverksetingin av grønum ferjuleiðum í samsvari við ráðharrayvirlýsingina frá 2022 um grønan ferjuflutning í Norðurlondum áðrenn 2030. Samsvarandi er gjørd avtala um nýggja kós fyri donsku fiskivinnuna, har stílað verður eftir einari grønari umlegging við tí endamáli at fáa eitt reinari og betri hav.

Verandi grøna umlegging og veðurlagstillaging broytir bæði bý, lendi og hvussu vit arbeiða og liva. Formansskapurin vil tí seta fokus á, hvussu umleggingin kann gerast ein fyrimunur fyri lokalsamfeløg og útjaðaraøki. Tað er avgerandi fyri eina væleydnaða grøna umlegging, at bæði veðurlagstillagingar og íløgur í eitt nú varandi orku eisini geva lokalum økjum møguleikar – ikki bara avmarkingar. Tað sama er galdandi, tá ið tað snýr seg um grøna umlegging í siðbundnari ídnaðarvinnu og primérvinnu, eitt nú í fiskivinnu, landbúnaði og skógrøkt.

Formansskapurin vil eisini varpa ljós á, hvussu vit búgva og byggja, og hvussu hetta kann gerast ein virkin partur av grønu umleggingini. Tí verður formansskapurin vertur fyri einum norðurlendskum ráðharrafundi um bústaðar- og byggimál, har viðgjørdir skulu verða møguleikarnir at fremja ta grønu, ringbúskaparligu og talgildu umstillingina av norðurlendskari bygging.

Nýggj tøkni skal seta ferð á grønu umleggingina

Ferðin á grønu umleggingini má økjast, um Norðurlond skulu røkka málinum at vera heimsins burðardyggasta landaøki í 2030. Nýggj og kend tøkni kann longu vera við til at minka um útlátið av vakstrarhúsgassum. Tí skulu skapast góðir og hóskandi karmar til at víðarimenna hesa tøkni, eitt nú til at brúka brint og til at innsavna og goyma CO2 (CCS).

Brint

Norðurlond eru longu komin langt við grønu umleggingini og eru í mongum ein fyrimynd fyri restina av heiminum. Eitt av teimum næstu stigunum er at tryggja grønt brennievni til vinnugreinar og fyritøkur, har tað ikki er einfalt at leggja um til eina veðurlagsneutrala framtíð. Hetta er serliga viðkomandi fyri flogferðslu og skipaferðslu og tann partin av orkukrevjandi ídnaðinum, sum ikki kann elektrifiserast beinleiðis. Grønt brint og annað elframleitt brennievni kann vera við til at útfasa fossila orku og skifta hana út við varandi orku í staðin.

Serliga í flutningsvinnuni kann atgongd til CO2 fáa stóran týdning. Tí er umráðandi at hava eina væl grundaða støðu til, hvussu innsavnað CO2 kann nýtast best. Skulu vit náa okkara grønu málum, mugu norðurlendskar fyritøkur hava atgongd til brint í sínari umlegging.

Í eini orkuskipan, sum í vaksandi mun byggir á varandi orku, kann elgrundað brennievnisframleiðsla eisini skapa eina smidligari orkunýtslu, við tað at framleiðslan kann lagast til elútboðið – tíma fyri tíma.

Marknaðurin fyri brinti og øðrum elframleiddum brennievni er framvegis í menning, og eftirspurningurin fer væntandi at vaksa – ikki bara í Norðurlondum, men í øllum Evropa. Møguleikarnir eru tí stórir. Formansskapurin leggur serligan dent á at betra um karmarnar fyri brinti og øðrum elframleiddum brennievni, so at møguleikarnir kunnu gagnnýtast.

CCS

Innsavning og goymsla av CO2 (CCS) er eitt týdningarmikið amboð til at røkka veðurlagsmálunum – bæði globalt við Paríssáttmálanum, í Evropa við málunum hjá ES, og í Norðurlondum við Visjón 2030. CCS kann í verki minka um útlátið frá til dømis brennistøðum, orkuverkum og tungídnaði. Harumframt ber til at fáa negativt útlát, um CO2 verður innsavnað og goymt, til dømis frá biogassverkum og lívrunnum keldum í veitingarsektorinum. Við hesum kann CCS eisini vera við til at fremja málini um veðurlagsneutrala framtíð og 110 % minking í útláti.

Norðurlond eru longu komin langt í at menna karmarnar fyri CCS og hava við tøkni síni møguleikan at ganga á odda og slóða fyri einari kappingarførari grønari umlegging komandi árini. Svøríki hevur millum størstu mongd av lívrunnum CO2 í Evropa, og í Danmark er politiskur meiriluti fyri at gagnnýta møguleikan at kunna goyma hana í teirri donsku undirgrundini, tí hon kann goyma nógv meiri CO2, enn landið sjálvt hevur tørv á. CCS-samstarvið í Norðurlondum veksur. Fyritøkan Ørsted arbeiðir við at seta í gongd fyrsta fullfíggjaða CCS-anlegg í Danmark, og her fer norska CO2-goymslan Northern Lights at verða brúkt sum móttakari. Full ferð verður sett á anleggið í 2026.

Eftir áheitan frá Danmark er farið undir eina trý ára verkætlan um CCS í Norðurlendska ráðharraráðnum. Endamálið við henni er at styrkja samstarvið millum londini og harvið fremja eina skjótari útbreiðslu av allari virðisketuni innan CCS. Danmark og Svøríki lata lutfalsliga nógvan almennan stuðul fyri at fáa virðisketuna setta í verk. Formansskapurin leggur í hesum sambandi serligan dent á millumlandaflutning og undirstøðukervið, sum eru fortreytir fyri, at CCS kann virka í praksis.

Burðardygg og mótstøðufør matvøruvinna, landbúnaðarvinna og fiskivinna

Norðurlond skulu ganga á odda í at tryggja heilsugóðar og burðardyggar matvørur og í at fremja eina grøna umlegging av landbúnaðarvinnuni og fiskivinnuni. Hetta gerst bara, um vit hugsa loysnirnar saman og hava allar partar av umleggingini við í myndini. Øll mugu við. Heimsstøðan hevur staðfest, hvussu umráðandi tað er at hava eina mótstøðuføra matvøruveiting, bæði í einstøku londunum og í Norðurlondum sum landaøki. Her kunnu landbúnaðarvinnan, fiskivinnan og alivinnan spæla ein týðandi leiklut.

Mótstøðuførar matvøruskipanir

Matvøruvinnan, landbúnaðarvinnan og skógarvinnan í Norðurlondum er avgerandi fyri veitingartilbúgving okkara. Stór stig eru longu tikin til at fáa mótstøðuførari matvøruskipanir – seinast við Karlstadyvirlýsingini um tilbúgving og mótstøðuføri (2024). Í formansskapstíðini verður arbeitt víðari við niðurstøðunum frá ráðharraráðsfundinum í Kuopio (juni 2025), og sett verða í verk tiltøk, sum kunnu styrkja norðurlendska samstarvið og vitanardeilingina til tess at fáa mótstøðuførari Norðurlond við eini treystari og sterkari tilbúgving á matvøru- og landbúnaðarøkinum.

Virksemið hjá NordGen er ein heilt avgerandi partur av undirstøðukervinum, tá ið ræður um varðveitslu av ílegutilfeinginum hjá landbúnaðarvinnuni. Tað er støðið undir teirri gransking og foredling, sum skal til fyri at kunna hava eina trygga matvøru- og fóðurveiting og fyri at kunna lúka krøvini um veðurlag og umhvørvi. Formansskapurin fer at arbeiða fyri at verja arbeiðið hjá NordGen.

Ættarliðsskifti

Tørvur er á fleiri ungum í landbúnaðarvinnuni, matvøruvinnuni, fiskivinnuni, alivinnuni og skógarvinnuni – við øðrum orðum: í øllum geiranum undir MR-FJLS. Vinnurnar hava stórar avbjóðingar við at finna arbeiðsfólk, og miðalaldurin á starvsfólkinum heldur áfram at vaksa. Ein orsøk til støðuna er, at hesar vinnur hava trupult við at kappast við aðrar vinnur um løn og arbeiðsumstøður.

Í 2023 setti Norðurlendska ráðharraráðið í gongd eina visjónsverkætlan til at styrkja leiklutin hjá ungum í norðurlendsku matvøruskipanunum og til at skapa størri fjølbroytni í vinnunum. Arbeiðið er grundfest í granskingarstovninum hjá Norðurlendska ráðharraráðnum, Nordregio.

Formansskapurin fylgir upp upp á visjónsverkætlanina og setir í verk møgulig nýggj initiativ. Endaliga visjónin verður løgd fram, og kjarnuátøk verða sett í verk.

Burðardyggar matvøruskipanir

Tað er týdningarmikið, at Norðurlond ganga á odda í samstarvi um tryggan, heilsugóðan og burðardyggan kost – bæði av sjógvi og landi – og arbeiða saman um at minka matoyðsl. Dentur verður lagdur á burðardygd og mótstøðuføri í matvøruskipanunum, herímillum á virðisskapan og kappingarføri í vinnunum.

Norðurlond hava eina sterka matmentan og hava seinastu 20 árini bygt upp eitt sterkt brand við Ny Nordisk Mad og Norðurlendska køksmanifestinum. Formansskapurin fer at virka fyri at breiða Ny Nordisk Mad longur út og gera hann til gerandiskost í øllum Norðurlondum. Samstundis verða viðgjørdir møguleikarnir hjá Ny Nordisk Mad-rørsluni at savna Norðurlond um menningina av heilsugóðum, lønandi og mótstøðuførum matvøruskipanum.

Formansskapurin fer at seta í verk eina greining av, hvussu rávørur og matvørur úr sjónum kunnu styrkja um fólkaheilsuna og geva betri veitingartrygd. Greiningin skal eisini geva eina djypri fatan av týdninginum av nærleika og tilbúgving. Hetta kann geva Norðurlondum kappingarfyrimunir, samstundis sum fyrilit verða havt fyri umhvørvi og veðurlagi.

Burðardygg fiskivinna

Havið er undir trýsti frá ymiskum mannavirksemi, og tí er tað týdningarmikið at vera tilvitað um, hvussu vit ávirka náttúruna, sum vit brúka. Norðurlond eiga at fremja ein fiskiskap, sum tekur størri atlit til havumhvørvið og tryggjar burðardyggar fiskastovnar. Hetta skal gerast við einari vistfrøðiligari tilgongd, har javnvág er millum havnýtslu og havvernd.

Tørvur er á eini heildarhugsan í umsitingini av norðurlendsku havøkjunum – eini tilgongd, sum bæði tekur støði í framtíðar møguleikum og loysnum, og sum tryggjar, at havøkini verða nýtt og umsitin á stovns-, umhvørvis-, samfelags- og búskaparliga burðardyggan hátt. Formansskapurin leggur tí serligan dent á grøna umlegging av fiskivinnuni og eina vistfrøðiliga tilgongd í umsitingini.

Trýstið á havumhvørvið skal minka við eini heildarætlan fyri, hvussu vit skipa og brúka havøkini. Hetta krevur javnvág millum fiskiskap, alivinnu, náttúruvernd og nýggja havgrundaða infrakervið, eitt nú vindorku – við serligum atliti at botnfiski sum toski.

Formansskapurin skipar fyri eini norðurlendskari ráðstevnu í Føroyum um botnfisk, har dentur verður lagdur á stovnsuppbygging og samspæl millum fiskiskap, umsiting, veðurlag og vistskipan.

Umsitingin av fiskivinnuni er partur av eini samlaðari umsiting av havinum og av strukturunum og funktiónunum í vistskipanunum. Umsitingin av fiskastovnum eigur at hava fokus á at tryggja burðardyggar stovnar við eini vistfrøðiligari tilgongd, so nýtslan av fiskatilfeinginum í framtíðini verður búskaparliga og umhvørvisliga burðardygg.

Vistskipanargrundað havumsiting og havsamstarv

Norðurlendska havætlanin hevur til endamáls at greiða tríføldu heimskreppuna – dálking, veðurlagsbroyting og lívfrøðiligt margfeldistap – við at styrkja norðurlendska samstarvið um burðardygga havumsiting og samstarvið millum ymiskt virksemi á havinum. Ætlanin byggir á fleiri norðurlendskar politiskar yvirlýsingar – millum annað ráðharrayvirlýsingar um hav, veðurlag og lívfrøðiligt margfeldi, og stjórnarleiðarayvirlýsingina um burðardyggan havbúskap og grøna umlegging. Hesar yvirlýsingar eru politiska grundarlagið undir einum samskipaðum og framsøknum innsatsi á økinum.

Samstundis hevur ætlanin til endamáls at styrkja sambandið við tær raðfestingar, sum Danmark hevur sett sær í Arktis undir arktiska formansskapinum. Serligur dentur verður lagdur á vernd av sermerktum økjum, menning av amboðum til maritima økisplanlegging og á handfaring av óljóði og dálking í arktiskum havøki. Við einari samanhangandi tilgongd til havumsiting vil ætlanin fremja synergiir millum umhvørvisvernd, búskaparliga menning og veðurlagsfyrilit, við serligum atliti at viðkvomum arktiskum vistskipanum.

Formansskapurin fer at hava eina størri norðurlendska verkstovu í Keypmannahavn, har dentur verður lagdur á vard havøki (MPA og OECM) og á sambandið millum hav og veðurlag, herímillum havsúrgan, havhiti, kolevnisbinding og klimarefugiir.

Verkstovan fer eisini at hava fokus á felags, vistfrøðiliga grundaða havumsiting – herímillum sameksistens millum til dømis umhvørvisvernd, fiskiskap og vindmyllubrúk. Eisini fer at verða arbeitt við at gera eina støðufrágreiðing um arbeiðið við visjónsverkætlanunum Samskag og NorScen.