Ljósmyndir: Visit Faroe Islands. Daniel Rasmussen/Copenhagen Capacity. Johan Nilsson/Øresundsbron/Visit Denmark.

Þverlæg áherslusvið á formennskuárinu

Aukið samfélagsöryggi og hlutverk Norðurlanda í umheiminum verður áherslumál allra sviða á formennskuárinu.

Aukið samfélagsöryggi

Formennskan leggur mikla áherslu á að efla samfélagsöryggi á Norðurlöndum. Áfram skal haldið á þeirri braut framfara sem Finnland og Álandseyjar mörkuðu meðan þau gegndu formennsku í Norrænu ráðherranefndinni árið 2025 og höfðu samfélagsöryggi og viðbúnað að leiðarljósi.

Norðurlönd eiga að standa betur að vígi gagnvart áföllum og fjölþáttaógnum. Markmiðið er að samþætta betur öll átta lönd Norðurlanda og tryggja þátttöku þeirra á öllum sviðum, hvort sem það varðar viðnámsþrótt eða atorku. Formennskan ætlast til að sérhver ráðherranefnd skipuleggi sinn málaflokk með hliðsjón af heildstæðu samfélagsöryggi á Norðurlöndum og varðveiti það ágæta samspil við aðra í norrænu samstarfi sem verið hefur, sbr. skýringarmynd 1.

Norrænt samstarf um samfélagsöryggi og viðbúnað til að efla áfallaþol Norðurlanda gagnvart krísum og fjölþáttaógnum framtíðarinnar

Mynd 1 Samfélagsöryggi er forgangsmál hjá Norrænu ráðherranefndinni sem gengur þvert um öll málefnasvið og sem allar ráðherranefndirnar skulu hafa á dagskrá sinni. Við þá vinnu skal hafa til hliðsjónar þann almenna ramma sem settur hefur verið fram hjá ESB, NATO og í HAGA-samstarfinu í samræmi við öryggisþarfir innan landanna.

Bætt afhendingaröryggi á Norðurlöndum

Afhendingaröryggi er grundvallarforsenda þess að samfélagið starfi eðlilega og nauðsynleg þjónusta sé veitt – lykilatriði í þeirri viðleitni að efla samfélagsöryggi. Formennska Danmerkur og Færeyja leggur þannig mikla áherslu á bætt afhendingaröryggi til að tryggja aðgang að öllum helstu nauðsynjum.

Markmið formennskunnar með nánu samstarfi um afhendingaröryggi er búa í haginn fyrir sterk og sveigjanleg Norðurlönd svo að þau geti, ef svo ber undir, sameiginlega tekist á við skert aðföng í framtíðinni. Formennskan hyggst því riða samstarfsnet landanna um afhendingaröryggi enn þéttar og fela því að kanna hvort opna skuli ný samstarfssvið, til dæmis samráð um greiningaraðferðir og viðnámsáætlanir sem eru til þess fallnar að efla stjórnvöld á Norðurlöndum í viðbrögðum við truflunum í aðfangakeðjum, hjálpa þeim að tryggja aðgang að nauðsynlegum úrræðum og fyrirbyggja og ráða fram úr skorti á nauðsynjum.

Aðgerðir af þessu tagi á norrænum vettvangi eru hugsaðar sem viðbót við ráðstafanir á alþjóðavettvangi – ekki afrit af þeim eða spegilmynd.

Ýmsar opinberar stofnanir og einkaaðilar hafa sömu þarfir. Getur verið hagræði og öryggi í því fólgið að þau taki höndum saman um öflun nauðsynlegra aðfanga, innkaup, birgðahald og gagnkvæmt leigu- og lánafyrirkomulag svo að dæmi séu tekin, telji hlutaðeigandi yfirvöld það á annað borð vera rétt og skynsamlegt.

Með því að styrkja iðnaðinn á Norðurlöndum er komið til móts við yfirlýsingu atvinnumálaráðherranna um norrænt samstarf um iðnað og jafnframt markmiðið um samkeppnishæf Norðurlönd í framtíðarsýninni 2030.

Sýklalyfjaónæmi og norrænt lyfjasamstarf

Norðurlönd þurfa að sameinast um aukinn viðbúnað við heilbrigðisógnum – nú og framvegis. Spyrna þarf fótum við vaxandi sýklalyfjaónæmi. Sýklalyf hafa bjargað ótal mannslífum en nú verður æ algengara að sýklar þrói með sér ónæmi gagnvart þeim. Norrænu löndin þurfa að miðla sín á milli þekkingu og reynslu af þróun sýklalyfjaónæmis. Á alþjóðavettvangi er í síauknum mæli beitt þverlægum aðferðum, en með því er átt við heildstæðar aðgerðir sem snúa að mönnum, dýrum, plöntum og umhverfi til að ná betri árangri sameiginlega. Norðurlönd ættu að fylgja því fordæmi. Auk þess vinnur formennskan að samnorrænum innkaupum á sýklalyfjum til að draga úr hættu á skorti.

Viðbúnaðaráætlanir fyrir viðkvæma hópa á Norðurlöndum

Formennskan hyggur á verkefni á vettvangi norræns samstarfs um félagsmál og málefni eldri borgara í því augnamiði að afla þekkingar á hvernig best sé að gera ráð fyrir viðkvæmum og berskjölduðum hópum í áætlunum um viðbúnað. Með verkefninu er meðal annars ætlunin að taka saman upplýsingar um viðbúnað landanna með tilliti til þarfa eldri borgara, fólks með fötlun og jaðarsettra (t.d. heimilislausra) um aðstoð og stuðning – og hvaða aðstoðar og stuðnings sé að vænta ef kreppir að. Gert er ráð fyrir að þessi samantekt verði gefin út í árslok 2026.

Öflug Norðurlönd og umheimurinn

Styrkja ber stöðu Norðurlanda gagnvart umheiminum. Í síbreytilegri veröld er nauðsynlegt að Norðurlönd vinni náið með bandalagsþjóðum sínum og styrki þau traustu bönd sem tengja þau við grannríki.

Norðurlönd og heimskautssvæðið

Norðurslóðir eru veigamikill hluti Norðurlanda í heild og hafa notið góðs af norrænni norðurslóðaáætlun frá árinu 1996. Í henni hefur áhersla verið lögð á umhverfis- og loftslagsmál, félagslegar aðstæður, efnahagsþróun og tengslamyndun. Árið 2026 verður 30 ára afmæli norðurslóðaáætlunarinnar fagnað og vakin athygli á þeim góða árangri sem hún hefur skilað svæðinu. Allt árið 2026 verður helgað viðburðum af þessu tilefni. Þungamiðjan í áætluninni um norðurslóðir er viðnámsþróttur ásamt öflugum borgarasamfélögum. Samstarf Norðurlanda innbyrðis og við samstarfsaðila þeirra um málefni norðurslóða stuðlar að því að þessi markmið náist.

Alþjóðlegu samstarfi um norðurskautssvæðið stafar ógn af landpólítískri togstreitu, meðal annars á nærsvæðum Norðurlanda, og það veldur erfiðleikum við að halda uppi alþjóðlegri réttarskipan og samstarfi. Markmiðið um lágt spennustig á norðurslóðum virðist fjarlægara en áður. Norðurlönd mega ekki slá slöku við í viðleitni sinni að tryggja stöðugleika og sjálfbæran vöxt á norðurslóðum. Nú orðið felst auk þess mótstöðuafl gegn hnattrænni spennu og umbreytingum í sjálfu hugtakinu sjálfbærni.

Áætlun Norðurlanda um málefni norðurslóða árin 2025–2027 er ætlað að styðja við félagslegt, efnahagslegt og umhverfislegt áfallaþol. Hún kallast á við norrænu framtíðarsýnina til ársins 2030 um félagslega sjálfbær, græn og samkeppnishæf Norðurlönd. Einmitt þess vegna er keppikefli norræns samstarfs um norðurskautssvæðið að búa í haginn fyrir félagslega lífvænleg byggðalög, blómlegt atvinnulíf, sjálfbæran hagvöxt og græn umskipti. Formennskan mun markvisst huga að samlegðaráhrifum ásamt formennsku Norðurskautsráðsins en hún verður í höndum Konungsríkisins Danmerkur.

Nágrannar Norðurlanda í vestri

Mikilvægt er að samstarf Norrænu ráðherranefndarinnar við nágranna norrænu landanna í vestri komi til leiðar tengslum um framfaramál, auknum hreyfanleika og miðlun þekkingar, rannsókna og menningar milli Norðurlanda, Bandaríkjanna, Kanada, Bretlands og Írlands. Formennskan einbeitir sér umfram allt að þremur aðgerðarsviðum:

Að styrkja hugmynda- og þekkingarmiðlun með auknu samstarfi milli Norðurlanda og samstarfsaðila í Bandaríkjunum, Kanada, Bretlandi og Írlandi, meðal annars í þeim tilgangi að stuðla að hugvitssömum lausnum á sameiginlegum áskorunum.
Að styrkja samstarfið þvert á norðurskautssvæði Norðurlanda og Norður-Ameríku, meðal annars í þeim tilgangi að auka hreyfanleika og tengslamyndun auk samskipta ungs fólks, borgarasamfélags og fræðimanna svo að fátt eitt sé nefnt.
Að stefna að skipun sendifulltrúa í Kanada, sem er annað hvort með skrifstofu eða stafræna viðveru, í því skyni að efla samstarf við nágrannana í vestri.

Eystrasaltsríkin og Norðurlönd

Norðurlönd og Eystrasaltsríkin eiga margt sameiginlegt, svo sem lýðræðislegt stjórnarfar, mannréttindi og grundvallarreglur réttarríkis. Samstarf þeirra verður æ öflugra. Lýðfræðilegar breytingar og sífellt flóknari þarfir gera auknar kröfur til norræna-baltneska velferðarkerfisins. Fjölmörg tækifæri felast í mögulegu samstarfi yfir Eystrasalt um að efla heildarþol svæðisins, nýsköpun og sjálfbærni. Gildi samstarfsins birtist nú þegar í verkefnum eins og norræna-baltneska netinu gegn glæpastarfsemi á vinnumarkaði, sem er þverþjóðlegt samstarf um baráttu gegn misnotkun á vinnuafli og afskræmingu á samkeppni. Grannsvæðasamstarf Norrænu ráðherranefndarinnar við Eystrasaltsríkin – Eistland, Lettland og Litáen – auk borgarasamfélagsins í Úkraínu og lýðræðishreyfingar andófsmanna í Belarús eykst vegna alþjóðlegrar öryggisáhættu og spennuástands á Eystrasalti. Eystrasaltsríkjunum hefur einnig verið boðin full þátttaka í starfi Norrænu ráðherranefndarinnar um stafvæðingu (MR-DIGITAL). Löndin vinna saman á þeim vettvangi að stefnumörkun og framkvæmdum hvað varðar stafræn tækifæri og áskoranir. Á sama hátt starfar formennskan með Eystrasaltsríkjunum á sviði Norrænu ráðherranefndarinnar um menningu (MR-KULTUR) að því að betrumbæta viðbúnaðaráætlanir á sviði menningar. Jafnframt hyggst formennskan auka samstarfið við baltnesku löndin á jafnræðisgrundvelli og bjóða þeim að taka þátt í starfi fleiri ráðherranefnda.

Norðurlönd og ESB

Norðurlönd eru á margan hátt í fararbroddi og eiga að láta að sér kveða í álfunni, ekki síst á sviði stafrænnar tækni og grænna umskipta sem eru meðal annars til þess fallin að auka samkeppnishæfni og sjálfbærni í löndunum. Formennskan horfir til reynslu og verkefna Dana í formennsku þeirra í Evrópusambandinu haustið 2025 og byggir á þeim grunni. Að öðru leyti verða öryggismál, samkeppnishæfni og græn umskipti í Evrópu í brennidepli.