Ljósmyndir: Agaton Strom/Norden.org. Mathias Engmark/Roskilde Festival/Visit Denmark. Ricky John Molloy/Norden.org
Félagslega sjálfbær Norðurlönd
Norræn velferðarsamfélög byggjast að miklu leyti á trausti, en nú hriktir í stoðum velferðarmódelsins og félagslegrar samloðunar. Stefna skal að því að Norðurlönd verði áfram félagslega sjálfbær og sterk. Formennskan hyggst láta fara fram könnun á hvernig unnt verði að hanna og bæta þjónustuframboð fyrir alla, einnig eldri borgara, svo að þeir geti lifað sjálfstæðu lífi og tekið fullan þátt í samfélaginu, þótt þeir hafi þörf fyrir umönnun og aðstoð. Öflugt velferðarsamfélag er jafnframt samfélag þar sem innbornir jafnt sem innflytjendur standa saman að velferðinni í nánu samstarfi við nærumhverfi sitt – taka virkan þátt í þjóðlífinu, m.a. með félagsstarfi, og láta sig varða lýðræðislega þróun.
Félagsleg sjálfbærni felur í sér að allir hafi sömu tækifæri til að eiga gott líf og njóta sömu frelsisréttinda. Sama gildir vitaskuld um stúlkur og konur með innflytjendabakgrunn sem sæta menningartengdri þvingun. Jafnframt ber öllum að vernda umhverfið og auðlindirnar fyrir komandi kynslóðir. Til þess þarf samfélag að hafa bolmagn til að takast á við áskoranir og utanaðkomandi þrýsting. Í kjarna norrænnar sjálfsmyndar eru lýðræði og gildi á borð við jöfnuð og jafnrétti sem ber að gæta af kostgæfni.
Mynd 4 Myndin sýnir þróun Gini-stuðuls fyrir norrænu löndin og ESB. Gini-stuðullinn er mælikvarði á ójöfnuð tekna, þar sem 0 merkir að allir hafa jafnar tekjur og 1 merkir að einn einstaklingur hafi allar tekjurnar.
Heimild: Nordregio og Nordic Statistics Database (GINI01) og Hagstofa Íslands
Óbrotgjarnt lýðræði
Félagsleg samstaða er grundvöllur norrænna velferðarríkja. Hann má ekki bregðast. Félagsleg samstaða veitir einstaklingum og hópum stuðning og öryggi, auk þess að efla viðnámsþrótt gegn áföllum. En félagsleg samstaða getur rofnað þegar lögmál og reglur samfélagsins eru virtar að vettugi. Samloðun minnkar, sem og tiltrú almennings á réttarríkið. Samfélagið á erfiðara með að takast á við aðsteðjandi vanda. Formennskan leggur því metnað sinn í að efla traust og lýðræði á Norðurlöndum og berjast gegn glæpastarfsemi sem teygir anga sína yfir landamærin.
Öflugt lýðræði og traust
Formennskan hefur hug á að styrkja frekar einstaklega fjörlegt norrænt félagslíf, enda er félagsstarfsemi mikilvægur lýðræðislegur vettvangur þar sem börn og ungmenni venjast því að vera þátttakendur og að rödd þeirra skipti máli. Þetta stuðlar að miklu leyti að trausti í samfélaginu og framtíðaröryggi hins víðtæka lýðræðis.
Til að efla norrænt borgarasamfélag felur formennskan Norræna félaginu að halda ráðstefnu um það málefni í samstarfi við dönsku ungliðasamtökin DUF eða Dansk Ungdoms Fællesråd.
Skipulögð brotastarfsemi og glæpaflokkar
Norrænu löndin eiga í harðri glímu við skipulagða brotastarfsemi og glæpaflokka en afbrot þeirra eru æ oftar þess eðlis að þau snerta fleiri lönd en eitt. Náið norrænt samstarf skiptir því miklu máli fyrir möguleika landanna til að takast á við þennan vanda í framtíðinni. Formennskan heldur ótrauð áfram baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi og glæpaflokkum sem láta landamæri ekki aftra sér – nánar tiltekið hefur hún á prjónunum að efla norrænt samstarf um aðgerðir gegn misnotkun stafrænnar þjónustu í þágu skipulagðrar brotastarfsemi og koma í veg fyrir að börn og ungmenni séu ginnt til þátttöku. Jafnframt er vilji til að efla samstarf Norðurlanda við þriðju ríki, þaðan sem glæpasamtök stýra alvarlegri brotastarfsemi í norrænu löndunum.
Jafnrétti fyrir alla – á Norðurlöndum og á heimsvísu
Jafnrétti er lýðræðislegur burðarstólpi og kjarnagildi á Norðurlöndum. Jafnrétti kynjanna og jöfn réttindi hinsegin fólks eru forsenda sjálfræðis og æskilegrar samfélagsþróunar. Allir íbúar Norðurlanda verða að geta lagt sitt af mörkum og haft áhrif á þróun velferðarsamfélaganna, eigi ekki samkeppnishæfni landanna að bíða tjón.
Norðurlönd standa mjög framarlega í jafnréttismálum en betur má ef duga skal. Jafnrétti og réttindi hinsegin fólks hafa enn fremur átt undir högg að sækja á heimsvísu. Því hyggst formennskan sækja fram af miklum krafti í þágu jafnréttis.
Pushing for Progress
Víða á alþjóðlegum vettvangi og í fjölda ríkja er skipulega og markvisst grafið undan jafnrétti kvenna, kyn- og frjósemisheilbrigði og -réttindum þeirra og jafnrétti hinsegin fólks. Norrænu löndin hafa samþykkt fjölæra áætlun, sem þau nefna Pushing for Progress, til að undirstrika að þau mæti þessu bakslagi öll sem eitt og vinni að framgangi jafnréttis.
Formennskan efnir til viðburðar af hálfu Norðurlanda í tengslum við IDAHOT+ (alþjóðlegs dags gegn hómófóbíu og transfóbíu) og ráðstefnu um jafnrétti og rétt kvenna til að ráða yfir eigin líkama og lífi.
Karlar, karlmennska og jafnrétti
Karlar og karlmennska hafa verið í kastljósinu hjá Norrænu ráðherranefndinni í vaxandi mæli síðustu ár. Norm og væntingar til kynja hafa einnig áhrif á lífsgæði karla og drengja, tækifæri þeirra og áskoranir.
Formennskan lætur vinna skýrsluna State of Nordic Men 2026 meðal annars til að varpa ljósi á athafnir karla á netinu og afstöðu þeirra til jafnréttis.
Ofbeldi í nánum samböndum – snemmtæk greining og úrræði fyrir brotamenn
Kynbundið ofbeldi er árás á friðhelgi þess sem fyrir því verður og hefur alvarlegar neikvæðar afleiðingar fyrir brotaþola, fjölskyldu hans, önnur náin sambönd og samfélagið allt. Baráttan gegn ofbeldi er forgangsmál í norrænu og alþjóðlegu samstarfi.
Formennskan stefnir að því að þróa nýjar fyrirbyggjandi aðferðir og snemmtæka íhlutun um öll Norðurlönd og í samstarfi við Eystrasaltsríkin.
Samkeppnishæfni og jafnréttismál
Jafnrétti hefur þýðingu fyrir samkeppnishæfni Norðurlanda. Þetta á sér þá skýringu að jafnrétti er forsenda þess að færni og getu Norðurlandabúa sé ekki kastað á glæ heldur fái þeir óhindrað notið hæfileika sinna í þágu samfélagsins.
Formennskan lætur fara fram könnun á samkeppnishæfni og jafnrétti, meðal annars með tilliti til þess hvernig jafnréttismál geti leitt til hagvaxtar.
Börn og ungmenni
Gott líf barna og ungmenna er mikilvæg undirstaða fyrir félagslega sjálfbær Norðurlönd. Formennskan telur einsýnt að gera málefnum þeirra á Norðurlöndum áfram hátt undir höfði, þar á meðal að virkja ungt fólk til þátttöku. Stuðla á að aukinni þekkingu þeirra á Norðurlöndum og venslum við svæðið í heild og löndin hvert fyrir sig. Tryggja þarf að ný kynslóð tileinki sér gildi norræns samstöðuanda.
Börn og ungmenni á Norðurlöndum vaxa úr grasi við mismunandi aðstæður. Unglingsár í borgum eru frábrugðin reynslu ungmenna í dreifðum byggðum, þar sem erfiðara getur verið að halda uppi ungmennastarfi. Mikilvægt er að vinna að því að styrkja stöðu ungmenna í slíkum byggðum.
Færeyjar hýsa viðburðinn Generation North Atlantic á formennskuárinu, þar sem ungmenni frá öllum átta norrænu löndunum koma saman í vinnustofum, kynningum og fyrirtækjaheimsóknum, með það fyrir augum að hvetja til nýsköpunar og þróunar á svæðisbundnum málefnum.
Líðan barna og ungmenna
Allt of mörgum börnum og ungmennum á Norðurlöndum líður illa, finnst þau skilin út undan í veigamiklu félagsstarfi og hafa vaxandi áhyggjur af framtíðinni. Upplýsa þarf um árangursríkar aðferðir við að tryggja börnum og ungmennum heilbrigt og öruggt uppeldi á Norðurlöndum.
Snemmtæk greining og forvarnir gegn vanlíðan skipta sköpum þegar hlutast á til um tímanlega aðstoð og inngrip í líf barna og ungmenna svo að langvarandi vanlíðan hrjái þau ekki. Formennskan stefnir auk þess að því að efla þekkingarmiðlun á sviði félagsmála um aðferðir sem duga með tilliti til þess að skapa börnum og ungmennum góð uppvaxtarskilyrði.
Formennskan efnir til norræns leiðtogafundar um andlegt heilbrigði eins og þann sem var haldinn í fyrsta sinn þegar Danir, Færeyingar og Grænlendingar höfðu formennskuna með höndum árið 2015.
Formennskan hefur jafnframt líðan barna og ungmenna ríkt í huga þegar hún ræðst í verkefni á grunni tilmæla Velferðarnefndarinnar (2025), en þau eiga að ná til barna og ungmenna og annarra sem eiga hlut að máli.
Þar að auki vinnur formennskan að því að efla lýðheilsu á Norðurlöndum, til dæmis með því að setja aðgerðir á dagskrá gegn tóbaks- og nikótínneyslu barna og ungmenna.
Skaðlegt efni og vernd barna og ungmenna
Aðgangur barna að skaðlegu og ólögmætu efni á stafrænum miðlum er orðið mikið vandamál. Vaxandi þörf er á að vernda börn og ungmenni fyrir ávanabindandi reikniritum, siðlausum viðskiptaháttum, umfangsmikilli gagnahömstrun og vinnslu persónuupplýsinga. Stafvæðingarreglur ESB verða teknar til kostanna í okkar löndum, á því er enginn vafi. Formennskan mun standa fyrir stjórnmálaumræðum um hvað sé hægt að gera frekar til að vernda börn og ungmenni, þar á meðal hvort löndin geti, sem stafrænn frumkvöðull, lagt eitthvað af mörkum í líkingu við fyrirmyndar starfshætti og hagnýtar lausnir. Framkvæmd ESB-löggjafar og annarra laga og reglna á þessu sviði, sem Evrópa að öðru leyti getur dregið lærdóm af, er ekki undanskilin.
Börn og ungmenni í stafrænum heimi
Stafvæðingin breytti lífi barna og ungmenna. Ný tækni, samfélagsmiðlar, gervigreind og nauðsyn tölvukunnáttu gerir að verkum að börn og ungmenni verða að tileinka sér gagnrýna hugsun og vandlega vega og meta tækninotkun sína og hvernig þurfi að haga sér í stafrænum heimi svo að ekki fari illa. Á tímum stafrænnar innleiðingar er mikilvægt að við verndum börn og ungmenni á Norðurlöndum.
Formennskan hefur enda auga með skjánotkun barna og ungmenna, bæði vegna slæmra áhrifa sem hún getur haft á þau en ekki síst vegna öryggis þeirra á netinu. Mikilvægt er að tækniþróunin styðji og auki velferð og lærdóm barna og ungmenna.
Sjálfbær vinnumarkaður
Norræna vinnumarkaðslíkanið er einstakt og ber að varðveita og þar með það fyrirkomulag að semja um kaup og kjör. Þannig tryggjum við öruggt og heilbrigt starfsumhverfi og sanngjarna samkeppni á norrænum vinnumarkaði. Líkanið einkennist af nánu samstarfi ríkisstjórna, atvinnurekenda og launafólks til að finna haganlegar lausnir sem taka mið af samkeppnishæfni og almennilegum skilyrðum og aðbúnaði starfsfólks. Eigi að síður þarf vinnumarkaðurinn á Norðurlöndum sífellt að bregðast við nýjum sameiginlegum áskorunum á þessum síðustu og breytilegu tímum.
Norræna vinnumarkaðslíkanið eflt
Formennskan leitast við að finna aðferðir til að treysta norræna vinnumarkaðslíkanið til framtíðar. Aðilar vinnumarkaðarins ráða málum sínum sjálfir að miklu leyti og hafa reglulegt samráð um að efla vinnumarkaðslíkanið og stuðninginn við það. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi breytinga á vinnuafli. Norðurlönd standa frammi fyrir sameiginlegum áskorunum sem löndin geta leyst með því læra hvert af öðru og veita hverju öðru innblástur svo að þau verði við öllu búin í framtíðinni.
Norrænt átak gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði
Norðurlönd láta ekki deigan síga í baráttunni við brotastarfsemi á vinnumarkaði og félagsleg undirboð á formennskuárinu. Sómasamlegar aðstæður og sanngjörn samkeppni eru grundvallarforsendur norræns vinnumarkaðar. Án viðunandi launa- og ráðningarkjara, jafnt í orði sem á borði, getur óhindraður og sanngjarn hreyfanleiki um norræna vinnumarkaði ekki orðið að veruleika, sem bitnar einnig á erlendu og útsendu vinnuafli.
Glæpastarfsemi hefur verið vaxandi og almennur vandi upp á síðkastið. Formennskan leggur því áherslu á að norrænu löndin beri saman bækur sínar um hvernig best sé að vinna gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði.
Áreiðanlegt menningar- og fjölmiðlasvið
Hlúð að menningu á Norðurlöndum
Á þessum óvissutímum í alþjóðamálum verður mikilvægi sameiginlegrar norrænnar menningar augljóst, en hún á mikið undir samstöðu og trausti vinaþjóða sem virða lýðræðisleg grunngildi. Formennskan vill minna á að menning hefur miklu hlutverki að gegna fyrir norrænt samfélag, svo sem samkennd og samhug íbúanna, sjálfsmynd þeirra og lýðræðisleg viðmið.
Áform eru um að rannsaka hvernig norrænu löndin geti verið þeim yfirgripsmiklu þáttum menningarlífsins stoð og stytta sem eiga þátt í að styrkja norræn mannleg og samfélagsleg gildi. Hér er um að ræða stuðning við þátttöku í menningarlífinu, vernd hlutlægs og huglægs menningararfs, hvatningu til lesturs barna og fullorðinna, tungumálastefnu Norðurlanda o.fl. Vinna á náið með Eystrasaltsríkjunum sem hafa sama gildismat og Norðurlandaþjóðirnar.
Atvinnuuppbygging á menningarsviðinu
Til að hlúa að menningu og sögu hefur formennskan ákveðið að hafa atvinnuuppbyggingu í menningargeiranum í fyrirrúmi. Umræddar atvinnugreinar á Norðurlöndum endurspegla ekki aðeins nýsköpun og vöxt heldur stuðla þær að sterkara vörumerki sem stendur enn frekar fyrir lýðræðislegum gildum og opnu samfélagi en áður. Rangfærslur og skautun má sjá víða nú á tímum, en menning og sköpun geta myndað fjárhagslegt og markvisst mótvægi sem Norðurlönd geta nýtt í auknum mæli til að miðla norrænum gildum.
Mikil tækifæri eru þannig fólgin í menningartengdum atvinnugreinum en til að nýta þau til fulls þarf að efla samstarfið á Norðurlöndum með hnitmiðaðri aðgerð sem styrkir viðveru norrænna menningaraðila, bæði innan Norðurlanda og á alþjóðlegum vettvangi. Formennskan mun því kanna hvernig Norðurlönd geti unnið markvisst að því að auka menningarútflutninginn, einkum með hliðsjón af ríkjandi togstreitu og átökum í alþjóðastjórnmálum.
Aukin framleiðsla norrænna almannaþjónustumiðla
Fjölmiðlar verða sérstakt áhersluatriði formennskunnar að því er varðar menningartengdar atvinnugreinar. Á norrænum almannaþjónustumiðlum er sterk hefð fyrir framleiðslu efnis, þar sem markmiðið er ekki einungis hagnaður og afþreying heldur einnig fræðsla og menningarlegt uppeldi. Undanfarna áratugi hafa erlendar streymisveitur þó náð að hasla sér völl á norrænum og evrópskum mörkuðum. Netflix og HBO Max voru ein og sér með 7,7 milljónir áskrifta í lok árs 2023 í Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð. Yfirburðir þeirra ógna norrænni menningarvitund, þar sem hætta er á að staðbundnar frásagnir, tungumál og menningarleg viðmið útvatnist og víki fyrir erlendu efni.
Eflt norrænt samstarf um framleiðslu almannaþjónustumiðla á efni getur átt þátt í að tryggja tungumálafjölbreytni, staðbundinn áhuga og alþjóðlegt sjónarhorn – annars vegar á Norðurlöndum en hins vegar úti í hinum stóra heimi. Úrlausn krefst samstarfs og stuðnings hlutaðeigandi um öll Norðurlönd en vandinn er ofvaxinn hverju landi fyrir sig.
Formennskan hyggst ræða og eiga frumkvæði að verkefnum í þeim tilgangi að auka og breikka framboð almannaþjónustumiðlanna á heimatilbúnu efni, bæði í þágu norrænu landanna og til útflutnings. Unnið verður út frá ályktunum starfshópsins, sem MR-K hefur orðið einhuga um undir formennsku Finnlands og Álandseyja.
