Ljósmyndir: Andy Arbeit/Unsplash. NordGen/Norden.org. Ian Taylor/Unsplash.
Græn Norðurlönd
Loftslagsbreytingar, hnignun vistkerfa og dvínandi lífbreytileiki eru meðal stærstu áskorana okkar tíma. Norðurlönd þurfa að finna góðar og árangursríkar aðferðir til að tryggja að þau verði græn og sjálfbær, til dæmis með því að þróa græna tækni, afla grænum umskiptum stuðnings í nærsamfélaginu og skapa þeim viðeigandi efnahagshvata, byggja á sjálfbæran hátt og innleiða sjálfbæra atvinnuhætti í landbúnaði og matvælaframleiðslu. Norðurlönd eiga að vera í fararbroddi í nýsköpun og samkeppnishæfni í grænum umskiptum.
Mynd 2 Myndin sýnir þróunina í norrænu löndunum og ESB hvað varðar notkun endurnýjanlegrar orku sem hlutfall af heildarorkunotun. Orkutap við umbreytingu, t.d. við raforkuframleiðslu og fjarvarma er ekki tekið með í reikninginn. Myndin sýnir ekki þróunina Álandseyjum sökum skorts á gögnum.
Heimild: Nordregio og Nordic Statistics Database (ENER08) ásamt Umhverfisstofnun Færeyja, varðandi gögn frá Færeyjum.
Efnahagslega sjálfbær græn umskipti
Norrænu löndin eru sammála um að aðgerða sé þörf vegna loftslagsbreytinganna og vilja vinna saman að markmiðum Parísarsamningsins. Þau eru einnig á einu máli um að græn umskipti verði að vera eins hagkvæm og unnt er, að fáist sem mest af grænum umskiptum fyrir peningana, og að jafnvægi ríki milli landa eins og frekast er kostur. Umbreytingin á að vera liður í sameiginlegri samfélagsþróun landanna. Í hverfulum heimi, þegar ekki er unnt að treysta á alþjóðlegan stuðning við græn umskipti, þurfa Norðurlönd að taka forystuna og sannfæra umheiminn um að græn umbreyting sé ekki aðeins nauðsynleg fyrir framtíð jarðar og næstu kynslóðir heldur einnig efnahagslega sjálfbær fjárfesting í þágu heilsu manna. Lykillinn að hagkvæmni í grænum umskiptum á Norðurlöndum felst auk annars í þekkingarmiðlun, samþættingu loftslagsmarkmiða í þjóðhagslíkönum og samvinnu um efnahagsstefnur sem ýta undir grænkunina. Loftslagsumskipti losunarfrekra geira spila vel saman við aðrar aðgerðir til að bæta loftgæði og viðnámsþrótt náttúrunnar.
Danir urðu fyrstir þjóða til að leggja kolefnisígildisgjald (d. CO2e-afgift) á landbúnað eins og kveðið er á um í stefnumótunarskjali þeirra um græn umskipti, Aftale om Implementering af et Grønt Danmark. Jafnframt hefur milljörðum verið veitt til að endurheimta skóg og náttúru í Danmörku og þar með draga úr loftslagsáhrifum og losun köfnunarefnis til hagsbóta fyrir vatnsbúskapinn. Samningurinn er til marks um breiðan pólitískan stuðning við græn umskipti – bæði í orði og á borði. Í ljósi framangreinds leggur formennskan mikið upp úr norrænu samstarfi um að ná sem mestum árangri af grænni umbreytingu án þess að missa sjónar á sjálfbæru félagslegu jafnvægi á Norðurlöndum. Því aðeins munu grænar ferjuleiðir milli norrænu landanna verða að veruleika, í samræmi við norræna ráðherrayfirlýsingu árið 2022 um að stefna að grænum ferjusiglingum á Norðurlöndum fyrir árið 2030, að löndin séu samtaka um innleiðingu þeirra. Á sama hátt hefur verið gerður samningur um nýja stefnu í fiskveiðum í Danmörku sem veitir leiðsögn um græn umskipti í sjávarútvegi í þágu bætts hafsumhverfis.
Yfirstandandi græn umskipti og aðlögun að loftslagsbreytingum valda breytingum í bæjum og sveitum, vinnu og tómstundum. Af þeim sökum vekur formennskan athygli á þeim hagsbótum fyrir nærsamfélög og grannsvæði sem fylgja umbreytingunni. Vel heppnuð græn umskipti velta á því að aðlögun að loftslagsbreytingum og þróun, til dæmis á sviði endurnýjanlegrar orku, teljist ekki eingöngu þung byrði á nánasta umhverfi þeirra heldur jafnframt tækifæri. Sama á við um græn umskipti í hefðbundnum iðnaðar- og frumatvinnugreinum (sjávarútvegi, landbúnaði og skógarnytjum).
Formennskan telur einnig mikilvægt að vega og meta græn umskipti með hliðsjón af því hvernig er byggt og búið. Þess vegna verður efnt til norræns ráðherrafundar um kostina á hringrásarkerfi og grænni og stafrænni umbreytingu í byggingariðnaði og húsasmíði á Norðurlöndum.
Ný tækni á að flýta grænum umskiptum
Eigi Norðurlönd að verða sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030 þarf að flýta grænum umskiptum. Nú er á fjölmörgum tækninýjungum völ sem draga úr mengun vegna gróðurhúsalofttegunda. Skapa þarf heppilegar umgjarðir utan um þessar nýju og vistvænu tæknilausnir, svo sem vetni og tækni til að fanga og geyma koltvísýring (CCS).
Vetni
Græn umskipti eru langt komin á Norðurlöndum og eru þau umheiminum að mörgu leyti góð fyrirmynd í því efni. Næst liggur fyrir að afla atvinnugreinum og fyrirtækjum, sem eiga erfitt með að laga sig að kolefnishlutlausri framtíð, eldsneytis. Þetta á einkum við um þann hluta orkufreks þungaiðnaðar og loft- og sjóflutninga sem ekki er hægt að umbreyta með rafvæðingu einni saman. Umhverfisvænir orkugjafar, eins og hreint vetni og Power-to-X eldsneyti (tækni þar sem raforku er breytt í aðra orkuberandi miðla), geta átt þátt í að fasa út og koma í staðinn fyrir jarðefnaeldsneyti.
Búist er við að aðgangur að kolefni verði samgöngusviðinu sérstaklega mikilvægur. Því er mikilvægt að horfa allsgáðum augum á heppilega nýtingu uppsafnaðs kolefnis. Græna umbreytingin er þannig háð því að norræn fyrirtæki geti útvegað sér vetni.
Vetni og Power-to-X geta aukið sveigjanleika orkukerfis sem byggist í vaxandi mæli á endurnýjanlegum orkulindum. Með slíku kerfi væri unnt að laga framleiðslu græns eldsneytis að framboði grænnar raforku frá einni klukkustund til annarrar.
Markaðurinn fyrir hreint eða grænt vetni og Power-to-X afurðir er enn í mótun en gert er ráð fyrir vaxandi eftirspurn, ekki aðeins á Norðurlöndum heldur um alla Evrópu. Þegar fram líða stundir geta verið mikil sóknarfæri fólgin í þeim markaði. Formennskan leggur sérstaka áherslu á að bæta skilyrðin fyrir grænu vetni og öðru Power-to-X eldsneyti svo að unnt verði að nýta kosti þeirra til fulls.
Kolefnisföngun og -geymsla (CCS)
Kolefnissöfnun (CCS) er mikilvæg til að uppfylla loftslagsmarkmiðin, bæði á heimsvísu með Parísarsamningnum, í álfunni með reglum Evrópusambandsins og loks á Norðurlöndum sem stefna að því að verða grænasta svæði heims ekki síðar en árið 2030. Nánar tiltekið er CCS úrræði til að draga úr kolefnislosun frá vinnslum eins og sorpbrennslustöðvum og varmaorkuverum og frá þungaiðnaði. Jafnvel má ná fram neikvæðri losun ef kolefni frá til að mynda lífgasstöðvum og lífrænum uppsprettum í veitukerfinu er bundið og geymt. Þannig getur CCS bæði stuðlað að markmiðunum um kolefnishlutleysi og 110 prósenta samdrátt.
Norðurlönd eru þegar komin langt í þróun umgjarðar fyrir CCS og geta orðið í fararbroddi fyrir samkeppnishæfa græna umbreytingu með aðstoð tækninnar á komandi árum. Óvíða í Evrópu er meira af lífrænum koltvísýringi en í Svíþjóð – og í Danmörku er víðtækur pólitískur stuðningur við að geyma mun meira af því neðanjarðar en Danir þurfa að binda sjálfir. Samstarf um kolefnissöfnun eykst nú mjög á Norðurlöndum. Veitufyrirtækið Ørsted er að hefja rekstur á fyrstu fullkomnu CCS-stöðinni í Danmörku en hún mun nýta norskar kolefnisgeymslur (Northern Lights). Stöðin á að vera komin í fullan rekstur árið 2026.
Að frumkvæði Dana hefur verið sett af stað þriggja ára áætlun um CCS í Norrænu ráðherranefndinni. Ætlunin er að efla samstarf landanna til að hraða flýta söfnun kolefnis í allri virðiskeðjunni. Bæði Danmörk og Svíþjóð veita talsvert ríflegan ríkisstyrk til þess. Formennskan einbeitir sér því sérstaklega að millilandaflutningum og innviðum í sambandi við CCS.
Sjálfbær og áfallaþolin matvæla-, landbúnaðar- og sjávarútvegssvið
Norðurlönd eiga að vera í fylkingarbrjósti þegar kemur að heilnæmum og sjálfbærum matvælum og grænum umskiptum í landbúnaði og sjávarútvegi. Til þess þurfa löndin að standa saman að lausnum og gaumgæfa alla þætti umskiptanna. Allir eiga að taka þátt. Matvælaöryggi á Norðurlöndum hefur orðið brýnna vegna ástands heimsmála, bæði innanlands og á samnorrænum vettvangi, og þá er eins gott að geta reitt sig á landbúnaðinn, sjávarútveginn og lagareldið í löndunum.
Áfallaþolin norræn matvælakerfi
Norrænu matvæla-, landbúnaðar- og skógræktarsviðin eru burðarásar afhendingaröryggis á Norðurlöndum. Norðurlönd hafa þegar stigið stór skref í átt að áfallaþolnari norrænum matvælakerfum, síðast með Karlstads-yfirlýsingunni um viðbúnað og viðnámsþrótt (2024). Með vísan til viðræðna á ráðherrafundinum í Kuopio (júní 2025) mun formennskan búa í haginn fyrir náið samráð norrænu landanna í þeim tilgangi að þau læri hvert af öðru og styrki Norðurlönd svo að viðnámsþróttur þeirra vaxi og viðbúnaður aukist á sviði matvæla og landbúnaðar.
NordGen er mikilvæg undirstaða fyrir varðveislu erfðafræðilegra auðlinda landbúnaðarins sem mynda grunn að rannsóknum og kynbótum til að tryggja framboð matvæla og fóðurs auk þess að uppfylla loftslags- og umhverfismarkmiðin. Stutt verður við starfsemi NordGen á formennskutímabilinu.
Kynslóðaskipti
Þörf er á fleira ungu fólki í landbúnaði, matvælaframleiðslu, sjávarútvegi, lagareldi og skógrækt, þ.e.a.s. á öllum sviðum MR-FJLS. Skortur á vinnuafli er verulegur í þessum geirum og meðalaldurinn hækkar. Vandinn stafar meðal annars af óhagstæðri samkeppni við aðra atvinnuvegi um laun og önnur starfskjör.
Árið 2023 tók Norræna ráðherranefndin mikilvæga ákvörðun um að hefja langtímaátak til að laða ungt fólk að matvælaframleiðslu á Norðurlöndum og auka fjölbreytileikann á því sviði. Norræna rannsóknastofnunin Nordregio heldur um stjórnartaumana.
Formennskan mun fylgja langtímaátakinu eftir og ef til vill ákveða frumkvæðisverkefni á sama grunni. Endanleg framtíðarsýn verður kynnt og helstu verkefnum hleypt af stokkunum.
Sjálfbær matvælakerfi
Norðurlönd eiga að skipa sér í fremstu röð með samstarfi um örugg, holl og sjálfbær matvæli, þar á meðal plöntuafurðir og sjávarfang, auk samstarfs um að draga úr matarsóun. Áherslan er á samstarf um sjálfbærni og áfallaþol í norrænum matvælakerfum, þar með talið virðismyndun og samkeppnishæfni á viðkomandi sviðum.
Norðurlönd eru þekkt fyrir gæðamat og þeim hefur á undanförnum tuttugu árum tekist að skapa sér sterkt alþjóðlegt vörumerki með Nýju norrænu matargerðinni og yfirlýsingunni um Norræna eldhúsið. Formennskan beitir sér fyrir því að víkka út Nýju norrænu matargerðina svo að hún nái einnig til hversdagsmatar og að sameina norrænu löndin undir hennar merkjum í þróun hollari, arðbærari og áfallaþolnari matvælakerfa.
Jafnframt lætur formennskan rýna hvernig sjávarfang og neysluafurðir úr sjó stuðla að betri lýðheilsu og matvælaöryggi um leið og meira tillit yrði tekið til nálægðarreglunnar og viðbúnaðarmála. Þannig gætu Norðurlönd fengið samkeppnisforskot án þess að fórna hagsmunum umhverfisins og loftslagsins.
Sjálfbær stjórnun fiskveiða
Að hafinu steðjar umtalsverð hætta af mannavöldum og því er nauðsynlegt að þekkja hver áhrif menn hafa á auðæfi náttúrunnar. Norðurlönd eiga að standa betur að fiskveiðum til að vernda umhverfi sjávar og stuðla að sjálfbærni fiskistofna. Þörf er á vistkerfisnálgun sem gætir jafnvægis milli nýtingar og verndar hafsins.
Við auðlindastjórnun á norrænum hafsvæðum er margt að athuga. Ræða þarf framtíðarkosti og -lausnir, stuðla að framförum og fara vandlega yfir hvernig best sé að haga stjórnun og nýtingu sem sé stofnfræðilega, umhverfislega, félagslega og efnahagslega sjálfbær. Formennskan leggur þunga á græna umbreytingu í fiskveiðum og vistkerfisnálgun við fiskveiðistjórnun.
Minnka ber heildarálagið á hafið með heildstæðri nálgun við skipulag og nýtingu hafsvæða þannig að gætt sé jafnvægis milli fiskveiða, lagareldis, náttúru og mannvirkja til sjávar, s.s. vindorkugarða, þá ekki síst samspilsins við botnfisktegundir eins og þorsk.
Formennskan efnir til norrænnar ráðstefnu í Færeyjum um botnfisktegundir þar sem lögð verður áhersla á uppbyggingu stofna og samspil fiskveiða, stjórnunar, loftslags og vistkerfa.
Fiskveiðistjórnun er þáttur í heildstæðri nýtingu hafsvæðanna og eiginleika og starfsemi vistkerfanna. Vistkerfisnálgun við nýtingu veiðistofna á Norðurlöndum tryggir viðhald þeirra og um leið stjórnun á sjávarnytjum til framtíðar sem er bæði efnahagslega og vistkerfislega sjálfbær.
Vistkerfisnálgun við stjórnun á sjávarauðlindum og samvirkni á hafinu
Markmiðið með norrænu áætluninni um hafmál er að mæta hinni þríþættu ógn – loftslagsbreytingum, hnignun líffræðilegrar fjölbreytni og mengun – með öflugra norrænu samstarfi um sjálfbæra þróun hafsvæðanna og samvistir athafna á hafi. Áætlunin byggist á fjölda norrænna pólitískra yfirlýsinga, þar á meðal ráðherrayfirlýsingum um málefni hafsins, loftslagsins og líffræðilegrar fjölbreytni, sem og yfirlýsingu forsætisráðherranna um sjálfbært hafhagkerfi og græn umskipti. Yfirlýsingarnar mynda pólitískt bakland fyrir samræmdar og metnaðarfullar aðgerðir landanna.
Áætlunin tengist jafnframt náið forgangsatriðum Konungsríkisins Danmerkur í formennsku þess í Norðurskautsráðinu. Svæðisbundnar verndarráðstafanir, þróun skipulags á hafsvæðum og viðbrögð við umhverfisáhrifum á borð við neðansjávarhávaða og úrgang í hafi á norðurslóðum eru í fyrirrúmi. Heildstæð stjórnun sjávarauðlinda á að leiða til samlegðaráhrifa milli umhverfisverndar, efnahagsþróunar og umhyggju fyrir loftslaginu, ekki síst til hagsbóta fyrir viðkvæm vistkerfi norðurslóða.
Formennskan efnir til umfangsmikillar norrænnar vinnustofu í Kaupmannahöfn um vernduð svæði (MPA og OECM) og tengslin milli hafs og loftslags, þar á meðal súrnun sjávar, sjávarhitabylgjur, kolefnisbindingu og loftslagsathvarf.
Sjónum verður einnig beint að sameiginlegri stjórnun með hliðsjón af verndun vistkerfisins, þar á meðal samvirkni hafverndar, fiskveiða og vindorku á hafi, auk þess sem unnið verður með stöðumat á framvindu framtíðarverkefnanna Samskag og NorScen.
