Ljósmyndir: Adam Mørk/Visit Denmark. Nicolai Perjesi/Copenhagen Capacity. Colin & Meg/Unsplash.
Norðurlönd – sjálfbærasta og samþættasta svæði heims 2030
Árið 2019 samþykktu forsætisráðherrarnir á Norðurlöndum framtíðarsýn um að Norðurlönd verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030. Framtíðarsýnin felur í sér þrjú stefnumarkandi áherslusvið: Græn Norðurlönd, samkeppnishæf Norðurlönd og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Markmiðin eru metnaðarfull og mikilvæg. Formennskan leggur því mikinn þunga á eftirfylgni nýrra samstarfs- og framkvæmdaáætlana fyrir árin 2025–2030.
Náum tímanlega í mark
Árið 2023 vann Norræna ráðherranefndin áfangaskýrslu um hve mikið hefði áunnist miðað við markmið framtíðarsýnarinnar fyrir árið 2030. Á heildina litið sýnir skýrslan að Norðurlönd eru á leið að verða sjálfbærasta og samþættasta svæði í heimi, einkum hvað varðar samkeppnishæfni og félagslega sjálfbærni, en síður hvað varðar markmiðin um græn Norðurlönd.
Græn Norðurlönd
Í áfangaskýrslunni frá 2023 kemur fram að ýmis ljón séu í veginum fyrir því að markmiðin um græn Norðurlönd náist fyrir árið 2030. Þótt almennt þokist í rétta átt bendi margt til að þróunin sé of hæg til að framtíðarsýnin geti raungerst fyrir tímamarkið 2030. Formennskan leggur metnað sinn í að hraða aðgerðum svo að Norðurlönd geti orðið grænasta svæði heims eins og stefnt er að.
Samkeppnishæf Norðurlönd
Áfangaskýrslan frá 2023 sýnir að Norðurlönd eru á réttri leið með að verða samkeppnishæfasta svæði heims fyrir árið 2030, byggt á grænum hagvexti, nýsköpun, frjálsri för og hringrásarhagkerfi. Haldi núverandi þróun áfram megi búast við að Norðurlönd verði enn samkeppnishæfari árið 2030. Aftur á móti eiga Evrópusambandsríkin í erfiðleikum með að viðhalda samanlagðri samkeppnishæfni sinni. Því hyggst formennskan nýta sterka stöðu Norðurlanda til að efla samkeppnishæfnina bæði heima fyrir og á meginlandi Evrópu.
Félagslega sjálfbær Norðurlönd
Í áfangaskýrslunni frá árinu 2023 segir að Norðurlönd séu almennt á góðri leið með að uppfylla markmið um félagslega sjálfbærni og jafnrétti. Góð heilsa, hátt atvinnustig, mikið traust og lág glæpatíðni séu meðal þess sem einkenni norrænar þjóðir. Enn megi þó hugsa sér úrbætur – aðallega þegar kemur að mati fólks á eigin líðan. Formennskan leggur ríka áherslu á að vinna áfram að félagslegri sjálfbærni og jafnrétti á Norðurlöndum.
Samþætting Norðurlanda
Til að Norðurlönd geti staðið undir heitinu samþættasta svæði heims árið 2030 þarf samþættingin að ná til allra norrænu landanna átta. Hún má ekki takmarkast við tiltekin málefnasvið eða starf landamæranefndanna tólf heldur verður hún einnig að ná til þingmannasamstarfsins í Norðurlandaráði og ríkisstjórnasamstarfsins í Norrænu ráðherranefndinni. Löndin átta verða öll að taka virkan þátt, eigi samþættingin að verða að veruleika.
Endurskoðun norræna samstarfssamkomulagsins, Helsingforssamningsins
Í Helsingforssamningnum, sem margir líta á sem „norrænu stjórnarskrána“, er kveðið á um umgjörð norræns samstarfs. Samningurinn tók gildi 1. júlí 1962 og hefur lagt traustan grunn að árangursríku og nánu samstarfi norrænu landanna. Texti samningsins hefur ítrekað verið endurskoðaður, síðast 2. janúar 1996. Með reglulegri endurskoðun samningsins hefur verið leitast við að laga hann að breyttum aðstæðum svo að hann nýtist löndunum sem best. Formennskan telur ekki annað óhætt á þessum breytilegu tímum en að setja áframhaldandi vægi og skilvirkni norræns samstarfs á oddinn. Heimsmyndin var önnur árið 1996 en nú, árið 2026, 30 árum síðar. Samstarfið á að endurspegla þá umbreytingu og geta brugðist við henni.
Á Norðurlandaráðsþinginu 2024 samþykktu þingmenn einróma tilmæli til norrænu ríkisstjórnanna um að gera breytingar á Helsingforssamningnum, meðal annars þannig að lönd með sjálfsstjórn geti öðlast fulla aðild að Norðurlandaráði og Norrænu ráðherranefndinni, svo fremi þau æski þess og stjórnskipan þeirra leyfi það. Hinn 4. apríl 2025 fengu samstarfsráðherrarnir lögfræðing til að gefa álit á slíkri uppfærslu samningsins með tilliti til landsréttar, Evrópuréttar og þjóðaréttar. Lokið verður við lögfræðiálitið á formennskutíma Finnlands og Álandseyja í Norrænu ráðherranefndinni.
Formennskan mun vinna úr lögfræðiálitinu og halda áfram endurskoðun Helsingforssamningsins í samráði við ráðherranefnd samstarfsráðherranna.
Samþætt Norðurlönd án stjórnsýsluhindrana
Samþættasta svæði heims verður ekki að veruleika nema stjórnsýsluhindranir milli norrænu landanna átta verði fjarlægðar eins og kostur er. Árið 2024 var fyrirkomulagi Stjórnsýsluhindranaráðsins breytt. Þar með var Norðurlöndum tryggt nútímalegra og virkara ráð sem veitir ráðherranefndinni ráðgjöf um aðgerðir og umbætur sem má brydda upp á til að losna við stjórnsýsluhindranir. Árið 2026 verður fjögurra ára skipunartímabil ráðsins hálfnað. Þá gerir formennskan í nánu samstarfi við Stjórnsýsluhindranaráðið áfangamat á starfseminni, enda algert forgangsmál í hennar huga að afnám hindrana gangi sem best, íbúum og fyrirtækjum til hagsbóta. Jafnframt verður að vera hægt að vinna að því í sameiningu að nýta úrræði á borð við landamæraeftirlit til að uppræta skipulagða glæpi, glæpaflokka og brotastarfsemi sem snertir fleiri lönd en eitt. Vandamál þessu tengt eru mikil og fara vaxandi, sbr. kaflann Skipulögð brotastarfsemi og glæpaflokkar. Samstaða Norðurlanda má ekki rofna og traust þarf að ríkja milli þjóða.
Best er að koma í veg fyrir stjórnsýsluhindranir á Norðurlöndum með því að gæta þess að nýjar komi ekki til. Löndin beita mismunandi aðferðum við það – til dæmis er lögskylt í Danmörku og Færeyjum að yfirfara hvort ný lög leiði til slíkra hindrana.
