Pólitískar áherslur

Pólitískar áherslur samstarfsáætlunarinnar taka mið af sameiginlegum áskorunum Norðurlanda og viðfangsefnum sem norrænu löndin geta staðið saman um að leysa og skapa norrænan virðisauka.

Forsendur til þess að takast á við samfélagslegar áskoranir eru góðar á Norðurlöndum. Menntunarstig er hátt og gott framboð á leikskólum, skólum og námi. Löndin verja háu hlutfalli af vergri landsframleiðslu í rannsóknir og menntamál og reka háskóla sem koma vel út í alþjóðlegum samanburði en almennt ríkir gott traust í garð rannsókna og þekkingar. Öll norrænu löndin eru virkir þátttakendur í evrópsku rannsóknasamstarfi, búa yfir öflugu fagumhverfi á heimsmælikvarða og skora hátt þegar kemur að nýsköpun. Á Norðurlöndum er ríkuleg tungumálafjölbreytni og samnorrænn tungumálaskilningur veitir Norðurlöndum samkeppnisforskot á önnur svæði.

Við stefnumótun á sviði menntunar og rannsókna þarf þó að horfa til fleiri atriða. Annars vegar er það hlutverk fræðslu og vísindastarfa að stuðla að aukinni þekkingu, almennri menntun, vitsmunalegri skoðanamyndun og félagsfærni. Hins vegar þarf jafnvel frekar en áður að svara kalli tímans, þar á meðal þörfum samfélagsins um fjölhæft og sveigjanlegt vinnuafl, og leiða fram lausnir á áleitnum eða fyrirsjáanlegum vandamálum.

Heildarmyndin er því flókin og undirstrikar þörfina á menntun og þekkingu og kallar á nýja hugsun. Menntun í norrænu löndunum er almennt töluvert meiri að gæðum en í Evrópusambandinu miðað við alþjóðlegar rannsóknir á grunnfærni. Á hinn bóginn benda bæði talnagögn og alþjóðlegar rannsóknir til þess að grunnfærni fari minnkandi á Norðurlöndum. Utanaðkomandi þættir á borð við félagslegan og menningarlegan bakgrunn, tungumál og notkun samfélagsmiðla hafa í vaxandi mæli áhrif á daglegt nám. Greina má mun á námsárangri stúlkna og drengja, samsömun í skólanum og námsvali og hefur þróunin verið í átt til aukins félagslegs ójöfnuðar, meiri vanlíðunar, skólaforðunar og brottfalls barna og ungmenna. Börnum og ungmennum í viðkvæmri stöðu með fjölþættan vanda fer fjölgandi á Norðurlöndum.

Ný tækni og stafræn þróun setur enn fremur mark sitt á mennta- og rannsóknakerfið. Afleiðingar þessa eru óljósar en í því geta einnig falist tækifæri. Stafræn tækni, þar með talin gervigreind, getur haft áhrif á ráðamenn og ferla lýðræðisins en einnig stuðlað að nýjungum og nýsköpun. Brýnt verður að setja nauðsynlega ramma og finna út að hve miklu leyti tæknin verður notuð í mennta- og rannsóknakerfinu. 

Atvinnulíf framtíðarinnar mun einkennast af grænum umskiptum og stafrænni þróun, nýjum starfsgreinum og starfsaðferðum. Menntun verður því áfram mikilvæg, bæði til að uppfæra færni íbúa og að fá fleiri til að taka þátt í atvinnulífinu. Kynjaskipting, bæði í menntakerfinu og á vinnumarkaði, er samt sem áður of mikil á Norðurlöndum og auknar áskoranir tengjast því að margir lenda utan við menntakerfið og vinnumarkaðinn ásamt því að brottfall eykst, einkum í iðngreinum. Jafnvel þótt hlutfall ungs fólks sem ekki lýkur námi eða kemst út á vinnumarkaðinn á Norðurlöndum sé lægra en meðaltalið í OECD tekst allt of fáum að fullnýta hæfileika sína. Spár benda jafnframt til þess að Norðurlöndum muni reynast erfitt þegar fram í sækir að manna mikilvægar starfsstéttir, svo sem kennara, hjúkrunarfræðinga og annars heilbrigðisstarfsfólks, fólks með tölvukunnáttu og verkfræðinga. Það þýðir að starfsstéttir sem nauðsynlegar eru til að halda uppi velferðarstiginu og tryggja nauðsynleg umskipti verða of fáliðaðar.  

Rannsóknir verða sífellt mikilvægari hluti af samfélagsþróuninni og eru lykillinn að því að vel takist til við nýsköpun, grænu umskiptin og stafræna þróun. Norrænu löndin búa að öflugu fagumhverfi og græn umskipti, hafið, velferðar- og heilbrigðismál og norðurslóðir eru allt dæmi um mikilvæg málefni sem norrænu löndin vinna nú þegar saman að. Um leið er mikil samkeppni um fjárveitingar til rannsókna enda um marga rannsóknaraðila að ræða. Geópólitísk togstreita eykur þörfina á þekkingu á og vitneskju um ábyrgt alþjóðlegt þekkingarsamstarf. Talnagögn sýna einnig fram á önnur úrlausnarefni, svo sem kynjaskiptingu innan fræðasamfélagsins og skort á starfsöryggi fræðimanna og rannsakenda. 

Eitt af því sem skapar norrænu samstarfi sérstöðu er gagnkvæmur skandinavískur tungumála­skilningur. Sterk tengsl eru á milli tungumála annars vegar og menningar og hefða hins vegar og þau leika mikilvægt hlutverk í sjálfsmyndarsköpun. Aftur á móti sýna rannsóknir að skandinavískur tungumálaskilningur sé mismikill eða fari hrakandi og að norrænu tungumálin eigi undir högg að sækja, meðal annars vegna alþjóðavæðingar og fólksflutninga og örrar þróunar á sviði stafvæðingar, ekki síst með tilkomu gervigreindarinnar. Í þessu felst áskorun en jafnframt tækifæri til að efla sameiginlegan áhuga og þekkingu á norrænni stefnumótun í tengslum við tungumál til ársins 2030. Tungumál frumbyggja og önnur mál með eigin sögu og stöðu auðga tungumálafjölbreytni á Norðurlöndum. Saman skipta tungumálin sköpum fyrir sterka sjálfsmynd og aukinn hreyfanleika sem og fyrir inngildingu í löndunum.

Vandi af þessu tagi einskorðast ekki við Norðurlönd. Norrænu löndin eiga hins vegar margt sameiginlegt og búa að áralangri og sterkri hefð fyrir samvinnu. Þess vegna hentar samstarfið innan Norrænu ráðherranefndarinnar sérlega vel til þess að miðla reynslu og finna sameiginlegar lausnir á flóknum vandamálum með árangursríkari hætti en hægt er á öðrum alþjóðlegum vettvangi. Það gefur Norðurlöndum einnig tækifæri til að verða pólitískt og faglegt forystusvæði.

Ráðherranefndin um menntamál og rannsóknir hefur samþykkt markmið og undirmarkmið fyrir starfið á tímabilinu 2025–2030. Pólitísku áherslurnar mynda umgjörð um aðgerðir innan þessa málaflokks í norrænu samstarfi. Þetta felur í sér að markmiðin eru lögð til grundvallar verkefnum sem sviðið hrindir af stað.