Inngangur

Árið 2019 samþykktu forsætisráðherrar norrænu landanna sameiginlega framtíðarsýn um að Norðurlönd ættu að verða sjálfbærasta og samþættasta svæði heims fyrir árið 2030. Starfsemi Norrænu ráðherranefndarinnar mun því miðast við að uppfylla þessa framtíðarsýn með aðgerðum á þremur stefnumarkandi áherslusviðum, þ.e. grænum Norðurlöndum, samkeppnishæfum Norðurlöndum og félagslega sjálfbærum Norðurlöndum.

Norrænt samstarf á sviði menntamála, rannsókna og tungumála skiptir sköpum fyrir uppbyggingu lýðræðislegra og viðnámsþolinna samfélaga sem einkennast af þekkingu, samstöðu og gagnkvæmu trausti og fyrir þá viðleitni Norðurlanda að vera sem hingað til eitt af samþættustu svæðum heims. Á meðal þeirra áskorana sem norrænu velferðarríkin standa frammi fyrir má nefna loftslags- og umhverfisbreytingar, félagslegan ójöfnuð og síhækkandi meðalaldur. Þá er líklegt að nýjar og óþekktar innlendar sem alþjóðlegar áskoranir og krísur muni reyna á hin norrænu velferðarsamfélög.

Í gegnum skólagöngu og menntun öðlast almenningur á Norðurlöndum þekkingu á forsendum lýðræðisins, gildum og leikreglum og verður fær um að taka þátt í lýðræðislegum ferlum. Grunnur að virkri þátttöku er lagður snemma. Strax á leikskólastigi kynnast börn inngildandi félagsskap þar sem öllum gefst færi á að tjá sig, fá áheyrn og taka þátt. Rannsóknastarf og þekkingarsköpun skipta miklu máli, ekki aðeins vegna niðurstaðnanna sem fást heldur einnig vegna þess að þetta tvennt sýnir fram á gildi gagnrýninnar hugsunar og átaka andstæðra skoðana.

Menntamál, rannsóknir og tungumál eru meðal helstu málefnasviða Norrænu ráðherranefndarinnar og forsendna fyrir árangri af framtíðarsýninni fyrir árið 2030 annars vegar og hins vegar fyrir öflugra viðnámi Norðurlanda gagnvart áföllum í framtíðinni. Samstarfið nær til menntakerfisins í heild sinni, allt frá leikskóla til æðri menntunar og símenntunar ásamt rannsóknum og tungumálum. Saman styðja menntun, rannsóknir og tungumál við lýðræði á Norðurlöndum með uppbyggingu trausts, sjálfsmyndar og samstöðu ásamt því að efla gagnrýna hugsun og skoðanaskipti.

Í samstarfsáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar um menntamál og rannsóknir er fjallað um pólitískar áherslur og markmið fyrir árin 2025–2030.

Markmiðin í samstarfsáætluninni undirstrika að Norðurlönd standa sig vel á mörgum sviðum en betur má ef duga skal. Til að góður árangur náist þarf að tryggja framúrskarandi menntun, að allir öðlist góða grunnfærni og hljóti leikskóla- og skólavist sem ýtir undir lýðræðisþátttöku og vinnur gegn félagslegri einangrun og upplýsingaóreiðu. Menntun á Norðurlöndum á að fela í sér tækifæri fyrir allan almenning, frá unga aldri og út ævina, og hún þarf einnig að sumu leyti að þróast í takt við þarfir atvinnulífsins. Áfram ber að stunda samfélagslega mikilvægt rannsóknarstarf á heimsmælikvarða og móta tungumálastefnu sem eflir sjálfsmynd og eykur samkeppnishæfni.

Norðurlandaráð, borgarasamfélagið og aðrir hagaðilar komu að gerð samstarfsáætlunarinnar. MR-U bárust tillögur og ábendingar frá norrænum og landsbundnum hagsmunaaðilum og samtökum. Þar á meðal voru ábendingar frá ungu fólki á Norðurlöndum, m.a. frá Ungmennamánuði Norðurlanda í nóvember 2023.

Norrænt samstarf styðst einnig við önnur stefnumarkandi skjöl Norrænu ráðherranefndarinnar, þar á meðal Framtíðarsýn okkar 2030. Við allar aðgerðir skal tekið tillit til viðkomandi þverlægra sjónarhorna, svo sem sjálfbærrar þróunar, jafnréttis og réttinda barna og ungmenna til þess að hafa rödd og taka þátt. Þá þurfa sjónarmið um fötlunarmál, inngildingu og aðgengismál að vera tekin með í reikninginn.

Samstarfsáætlunin byggist á því verkefni Norrænu ráðherranefndarinnar að gera að veruleika framtíðarsýnina um Norðurlönd sem sjálfbærasta og samþættasta svæði heims fyrir árið 2030. Norræna ráðherranefndin vinnur að því í heild sinni að uppfylla framtíðarsýnina með hinum þremur stefnumarkandi áherslum.

Samstarfsáætlunin býr til umgjörð um allar aðgerðir Norrænu ráðherranefndarinnar í tengslum við menntamál og rannsóknir. Norræna ráðherranefndin um menntamál og rannsóknir samþykkti samstarfsáætlunina hinn 19. ágúst 2024 og gildir hún til 31. desember 2030.

Öll starfsemi Norrænu ráðherranefndarinnar á að stuðla að því að gera að veruleika framtíðarsýn okkar um að Norðurlöndin verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030. Samstarfsáætlunin lýsir því hvernig fagsviðið ætlar að vinna með stefnumarkandi áherslurnar þrjár.