Fara í innihald

3. Sögulegt yfirlit

Helsingforssamningurinn hefur verið kallaður stjórnarskrá norræns samstarfs og reynst góður rammi um samstarfið allt frá því að hann var undirritaður 23. mars 1963. Þeim degi er fagnað sem Degi Norðurlanda.
Helsingforssamningnum hefur áður verið breytt. Árið 1971 og 1974 var honum breytt þegar Norrænu ráðherranefndinni var komið á fót, 1983 og 1985 þegar staða Álandseyja, Færeyja og Grænlands var styrkt (með úthlutun tvegga sæta til hvers lands í Norðurlandaráði) og 1991, 1993 og 1995 vegna aðlögunar að ESB og EES. Breytingarnar tengdust að mestu samstarfsforminu. Ekki hafa verið gerðar neinar breytingar að ráði á orðalagi og málaflokkum samningsins frá árinu 1962 ef undan er skilinn kaflinn um „umhverfisvernd“ sem var felldur inn í samninginn 1974.
Kemur ekki á óvart að Helsingforssamningurinn dregur dám af stöðunni í alþjóðamálum eins og hún var þegar hann var gerður. Vináttusamningur Finnlands og Sovétríkjanna hafði mikið um það að segja að varnar- og öryggismálum var haldið utan við samninginn. Margt af því sem torveldaði og takmarkaði norrænt samstarf árið 1962 er engin hindrun lengur. Vinna á sviði viðbúnaðarmála, utanríkismála og varnarmála hafa með tíð og tíma orðið hluti af norræna samstarfinu. Með aðild Finna og Svía að Atlantshafsbandalaginu hafa almannavarnir, hervarnir og utanríkismál orðið aðkallandi málaflokkar í norrænu samstarfi.
Norrænt löggjafarsamstarf vegur þungt í Helsingforssamningnum en það á sér meira en 100 ára sögu eða frá fyrsta lögfræðingaþinginu 1872. Í aðdraganda Helsingforssamningsins sömdu löndin um vegabréfafrelsi á Norðurlöndum 1952 sem vegabréfasambandið leysti af hólmi 1954. Sama ár var samið um sameiginlegan norrænan vinnumarkað og 1955 gerður sáttmáli um almannatryggingar. Norðurlönd hafa einnig í seinni tíð orðið ásátt um samninga. Nýr sáttmáli um almannatryggingar tók gildi 2014. Norðurlönd þurftu að stilla saman strengi sína vegna ESB-reglna.
Málaflokkarnir í Helsingforssamningnum og ákvæðin um þá bera þess vitni að hafa verið samin 1962. Mikilvæg málefni á borð við loftslagsmál, náttúru og sjálfbærni eru hvergi nefnd þótt til sé kafli í samningnum um umhverfismál. Varnir, viðbúnaður, samfélagsöryggi og stafræn væðing eru heldur ekki meðal málaflokka sem um er fjallað í samningnum. Þar að auki er orðalag samningsins gamaldags eins og sést til að mynda á tilvísun til „útvarps og sjónvarps“ í 13. grein.
Vinnuhópurinn vill að endurskoðun samningsins endurspegli betur norrænt samstarf og veruleikann á okkar dögum og metnað aðildarríkjanna.