Hlutverk norræns samstarfs á Norðurlöndum og alþjóðlega er á sögulegum tímum með styrjöld í Evrópu og stöðugt og vaxandi óöryggi í heiminum. Öll norrænu ríkin eru aðilar að NATO og það skapar ný tækifæri í norrænu samstarfi. Samtímis stendur heimurinn frammi fyrir ýmsum miklum áskorunum. Minni líffræðileg fjölbreytni náttúrunnar og miklar loftslagsbreytingar. Gervigreind og netöryggi. Aukinn ójöfnuður og ógnir við lýðræðið.
Norrænt samstarf hefur líklega aldrei verið eins mikilvægt og nú og stjórnarskrá samstarfsins – Helsingforssamningurinn – verður að ávarpa áskoranir og tækifæri sem Norðurlöndin standa frammi fyrir. Við verðum að veita norrænu samstarfi svigrúm til að þróast, eflast og skipta máli með tilliti til þeirra tíma sem við lifum og þeirrar framtíðar sem við stöndum frammi fyrir. Þær miklu breytingar sem orðið hafa á Norðurlöndum og um allan heim frá því að Helsingforssamningurinn var síðast uppfærður árið 1995 gefa tilefni til að spyrja ef ekki er ástæða til að endurnýja Helsingforssamninginn núna, hvenær þá?
Forsætisnefnd Norðurlandaráðs ákvað því að skipa vinnuhóp með víðtæka skírskotun til að taka afstöðu til þess hvort þörf væri á að uppfæra Helsingforssamninginn.
Skipan og umboð vinnuhópsins
Forsætisnefnd Norðurlandaráðs ákvað á fundi 27. júní 2023 að skipa vinnuhóp til að meta þörfina á að uppfæra Helsingforssamninginn. Fulltrúar í vinnuhópnum koma frá norrænu þjóðþingunum átta í Álandseyjum, Danmörku, Finnlandi, Færeyjum, Grænlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð. Auk þess er forseti Norðurlandaráðs æskunnar í hópnum. Hinir fimm flokkahópar Norðurlandaráðs eiga fulltrúa í vinnuhópnum og þar er einnig tekið tillit til jafnréttissjónarmiða. Samsetning vinnuhópsins endurspeglar ósk forsætisnefndar Norðurlandaráðs um að þar séu fulltrúar þingmanna allra Norðurlandanna og allra pólitískra sjónarmiða. Fulltrúar vinnuhópsins hafa sífellt borið starfið undir landsdeildir og flokkahópa Norðurlandaráðs.
Fulltrúar í vinnuhópnum:
Annette Lind, flokkahópi jafnaðarmanna og Anna Falkenberg, flokkahópi miðjumanna frá 22. janúar 2024 (Danmörku)
Juho Eerola, Norrænu frelsi (Finnlandi)
Johan Dahl, flokkahópi miðjumanna (Færeyjum)
Mariane Paviasen, norrænun vinstri grænum (Grænlandi)
Hanna Katrín Friðriksson, flokkahópi miðjumanna (Íslandi), formaður vinnuhópsins frá 16. nóvember 2024
Jorodd Asphjell, flokkahópi jafnaðarmanna, formaður vinnuhópsins frá 23. ágúst til 11. október og Stein Erik Lauvås, flokkahópi jafnaðarmanna, frá 18. janúar 2024 (Noregi)
Lars Puss, flokkahópi hægrimanna (Svíþjóð)
Rasmus Emborg, Norðurlandaráði æskunnar, Anders P. Hansen tók við 1. janúar 2024
Mikael Lindholm, flokkahópi hægrimanna, Wille Valve, flokkahópi hægrimanna 16. nóv. til 12. des. 2023, Annette Holmberg-Jansson, flokkahópi hægrimanna 12. desember 2023 (Álandseyjum)
Vinnuhópurinn á samkvæmt umboði forsætisnefndar Norðurlandaráðs að meta þörfina á að uppfæra Helsingforssamninginn, þar á meðal þörfina á að bæta við nýjum málaflokkum í samninginn og uppfæra orðalag textans sem fyrir er. Markmiðið er að samningurinn tryggi eins góða ramma um norrænt samstarf og kostur er.
Skilningur vinnuhópsins á umboðinu
Starshópurinn túlkar hlutverk sitt í ljósi mikilla pólitískra hræringa á Norðurlöndum og á alþjóðavettvangi á síðustu árum. Nýjustu dæmin eru innganga Finnlands og Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið og breytingarnar sem orðið hafa á sviði öryggismála. Breytingarnar hafa opnað fyrir ný tækifæri og krefjast öflugra samstarfs á Norðurlöndum. Vinnuhópurinn vill varpa ljósi á sumar þessara breytinga í skýrslu sinni með skírskotun til Helsingforssamningsins.
Eigi framtíðarsýn Norðurlanda til ársins 2030 að verða að veruleika þarf að grípa til aðgerða. Vinnuhópurinn telur að endurskoðun Helsingforssamningsins, stjórnarskrár norræna samstarfsins, sé mikilvægt skref á þeirri vegferð Norðurlanda að verða samþættasta og sjálfbærasta svæði heims. Endurskoðunin er þar að auki mikilvæg bæði þýðingu og framtíð norræns samstarfs. Samstarfinu er ætlað að skila eins miklu norrænu notagildi og unnt er sem þýðir jafnframt að Norðurlönd verði góður og öruggur staður að búa á.
Vinnuhópurinn telur að tillögurnar í skýrslunni muni leiða til Helsingforssamnings sem endurspegli pólitískan veruleika á Norðurlöndum og í heiminum öllum á okkar dögum og metnað Norðurlandaráðs um að efla norrænt samstarf. Gerðar eru tillögur um að færa orðalag núgildandi greina til nútíma og að bæta við samninginn mikilvægum málaflokkum sem norrænt samstarf fæst við nú á tímum.
Vinnuhópurinn ákvað að tilgreina nokkur samstarfssvið, sum sem þegar er getið í Helsingforssamningnum en önnur eru hvergi nefnd. Þetta er gert til að sýna að þörf er á að breyta þeim greinum sem fyrir eru og fella nýja málaflokka inn í samninginn. Ýmsir mikilvægir málaflokkar í norrænu samstarfi eru ekki nefndir í skýrslunni með tilliti til lengdar hennar.
Skýrslan tekur fyrir stóra málaflokka sem hver um sig gæti kallað á lengri greinargerðir. Með tilliti til lengdar og tilgangs skýrslunnar er textinn almennt orðaður. Sama á við um tillögur vinnuhópsins. Vinnuhópurinn telur rétt að fela ríkisstjórnum Norðurlanda að móta afmarkaðri tillögur að nýjum greinum og samningstexta.
Í viðauka skýrslunnar er að finna drög að forsætisnefndartillögu fyrir forsætisnefnd Norðurlandaráðs til frekari afgreiðslu og ákvörðunar.
Fundir vinnuhópsins og skrifstofa
Vinnuhópurinn átti 10 fundi frá ágúst 2023 til apríl 2024. Fjóra fjarfundi og sex staðfundi í Noregi, Finnlandi, Danmörku, Svíþjóð og Færeyjum. Vinnuhópurinn hefur notið krafta Kristinu Háfoss, framkvæmdastjóra Norðurlandaráðs og Bjørns Willys Robstad aðalráðgjafa við stjórnsýsluna. Starfsfólk skrifstofu Norðurlandaráðs og þinganna í Noregi, Finnlandi, Svíþjóð og Færeyjum hafa aðstoðað við fjar- og staðfundi vinnuhópsins.
Aðrir þátttakendur á fundum vinnuhópsins
Sérfræðingar:
Jan-Erik Enestam, höfundur Enestam-skýrslunnar, Finnlandi
Bertel Haarder, fyrrum stjórnmálamaður, Danmörku
Kristian Søby Kristensen, sviðsstjóri, Kaupmannahafnarháskóla
Bárður Larsen lektor, Háskólanum í Færeyjum
Knut Storberget sýslumaður, Innlandet fylke, Norge
Johan Strang prófessor, Helsinkiháskóla
Teija Tiiliikainen, framkvæmdastjóri Hybrid Center of Excellency (CoE) í Helsinki
Pia Letto-Vanamo, prófessor, Helsinkiháskóla
Norðurlandaráð og Norræna ráðherranefndin:
Guðmundur Ingi Guðbrandsson, samstarfsráðherra, Íslandi
Lulu Ranne, samgönguráðherra Finnlands
Ida Heimann Larsen, skrifstofustjóri á skrifstofu Norrænu ráðherranefndarinnar
Kai Koivumäki aðstoðarforstjóri og Merethe Løberg aðalráðgjafi, Norrænu velferðarmiðstöðinni (NVC)
Ola Elvestuen, formaður norrænu sjálfbærninefndarinnar
Veronika Honkasalo, formaður norrænu þekkingar- og menningarnefndarinnar
Eva Lindh, formaður norrænu velferðarnefndarinnar
Kjell-Arne Ottosson, formaður hagvaxtar- og þróunarnefndarinnar
Anders P. Hansen, forseti Norðurlandaráðs æskunnar
Silje Karine Moutka, forseti Samaþingsins, Noregi
Hans Wallmark, þingmaður og formaður ESB-nefndar sænska þingsins