Fjárhags­áætlanir og lausafjárstaða Norrænu ráðherra­nefndarinnar í sögulegu ljósi

Ein aðferð til að rannsaka þróun fjárhagsramma Norrænu ráðherranefndarinnar yfir lengra tímabíl er að bera hann saman við samanlagða verga þjóðarframleiðslu landanna (VÞF). Norræn verg þjóðarframleiðsla er samanlögð verg þjóðarframleiðsla Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar. Skýringarmyndin hér að neðan sýnir hlutfall fjárhagsrammans af norrænni vergri þjóðarframleiðslu frá því á árinu 1995. Þar kemur fram að fjárhagsrammi ráðherranefndarinnar hefur minnkað hlutfallslega á tímabilinu í samanburði við verga þjóðaframleiðslu.    

Heimild: Eurostat, apríl 2023

Samanburðurinn er gerður á tímabilinu 1995–2022 þar sem vísitala ársins 1995 er 100. Þetta tímabil var valið vegna þess að tölur um verga þjóðarframleiðslu frá þessum árum lágu fyrir við gerð fjárhagsáætlunarinnar. Helsta skýringin á hlutfallslegri aukningu fjárhagsrammans 2009 er efnahagskreppan 2008. Verg þjóðarframleiðsla dróst saman í öllum löndunum 2009 miðað við 2008 en fyrir vikið var fjárhagsáætlun ráðherranefndarinnar 2009 hlutfallslega hærri en ella miðað við verga þjóðarframleiðslu landanna. 

Í tillögum að fjárhagsáætlun sýnir grafið yfir verðlag hvers árs árið 2024 á verðlagi ársins 2023. Þetta hefur verið fært til verðlags ársins 2024 í þessari endanlegu útgáfu af fjárhagsáætluninni.

Samstarfsráðherrarnir samþykktu fjárhagsramma ársins 2024 sem er sambærilegur fjárhagsáætlun ársins 2023.

Samdráttur í fjárhagsáætlun á föstu verðlagi skýrist af gengissveiflum.  Einkum lækkaði gengi sænsku og norsku krónunnar. Hækkun milli ára 2011 og 2012 og áfram árið 2013 á verðlagi hvers tíma var eins vegna þess að norska og sænska krónan styrktust miðað við dönsku krónuna. Skýra má tiltölulega mikið hrap á föstu verðlagi á árunum 2013-2021 og niðurskurð í fjárhagsáætlunum 2014-2016 með því að norska og sænska krónan veiktust gagnvart dönsku krónunni.

Óráðstafað fé er skilgreint sem fé sem ekki er búið að ákveða hvernig eigi að verja. Óráðstafað fé kemur einungis fyrir í fjárhagsliðum sem varða framlög til verkefna og áætlana vegna þess að framlög ráðherranefndarinnar til stofnana og samtaka eru greidd að fullu til utanaðkomandi aðila sem hafa ráðstöfunarrétt yfir fénu. Þess vegna er þetta fé alltaf skilgreint sem 100% ráðstafað fé í fjárhagsáætlun ráðherranefndarinnar. Fjárveitingar til verkefna og áætlana námu alls um 60% af fjárhagsramma ráðherranefndarinnar árið 2022.

Þegar fjárhagsáætlunarferlið var nútímavætt og hugmyndalisti framkvæmdastjórans samþykktur árið 2007 ákváðu samstarfsráðherrarnir að innleiða 20%-reglu með lágmarksupphæð sem nam 200.000 DKK. Í henni fólst að ekki mætti yfirfæra meira en 20% af tilteknum fjárhagslið til næsta árs en þó allt að 200.000 DKK. Þegar fjárhagsáætlunin var nútímavædd 2014 var reglunni breytt í 15%-reglu og lágmarksfjárhæðinni í 150.000 DKK. Þessi mörk eru sett af tilliti til lágra fjárhagsliða, sem kæmu illa út ef eingöngu væri beitt hlutfallsútreikningi.

Samstarfsráðherrarnir ákváðu í maí 2009 að frá og með starfsárinu 2009 skyldi fé sem stæðist ekki 15%-regluna endurgreiðast til landanna þar til búið væri að endurgreiða samtals 35 M.DKK. Ákvörðunin var tekin í ljósi þess að fjárhagsramminn hafði verið aukinn í eitt sinn árið 2008 um 35 M.DKK til að fjármagna hnattvæðingarverkefnin. Við uppgjör reikninga ársins 2019 voru 35 M.DKK endurgreiddar til landanna. Fé sem fellur fyrir 15%-reglunni er lagt inn á varareikning til ráðstöfunar samstarfsráðherranna á reikningsárinu + 2, skv. 20. gr. A í fjárhagsreglum.

Á myndritinu hér að neðan sést óráðstafað fé á árunum 2019–2022, enn fremur hvernig óráðstafað fé skiptist milli ráðherranefndanna í þús.DKK og hlutfall þess af heildarfjárhagsramma fagsviðanna.

Hér að neðan er yfirlit yfir skiptingu óráðstafaðs fjár milli ráðherranefnda í þús.DKK og hlutfall þess af heildarfjárhagsramma fagsviðanna.

*Í ársreikningum 2020 voru gerðar ýmsar tæknilegar leiðréttingar sem gera það að verkum að ekki er hægt að bera tölurnar saman við árin þar á undan.

**Endurskoðun stendur yfir á ársreikningi 2022 og því eru tölurnar settar fram með fyrirvara.

***Fram til ársins 2021 var MR-Digital hluti af fjárhagsliðum samstarfsráðherranna í töflunni.

Lausafjárstaða Norrænu ráðherranefndarinnar í byrjun maí 2023 var sem hér segir:

DKK: Um 110 milljónir

SEK: Um 17 milljónir

NOK: Um 0,1 milljón

EUR: Um 0,6 milljónir

ISK: Um 3,3 milljónir

Frá og með árinu 2008 hefur framlag landanna verið innheimt fjórum sinnum á ári en ekki tvisvar eins og áður var gert og því hefur mynstrið í lausafjárstöðu ráðherranefndarinnar breyst. Um mitt ár 2014 hófu löndin að greiða átta sinnum á ári, fjórar greiðslur í dönskum krónum og fjórar í eigin gjaldmiðli. 

Samstarfsráðherrarnir ákváðu í nóvember 2010 að færa greiðslur landanna til um tvo mánuði. Áhrifin urðu þau að heildarlausafjárstaða ráðherranefndarinnar lækkaði verulega strax á árinu 2011 og á ákveðnum tímum árs er hún nálægt núlli í dönskum krónum. Norræna samstarfsnefndin (NSK) ákvað því í desember 2018 til bráðabirgða að breyta greiðslum á árinu 2019 á þann hátt að löndin greiddu 40% af framlögum sínum í dönskum krónum á fyrsta ársfjórðungi en 20% á seinni ársfjórðungum. Þetta fyrirkomulag hélt áfram 2020-2022. Norræna samstarfsnefndin ákvað að greiðslurnar á árinu 2023 myndu dreifast jafnt á alla ársfjórðunga. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um skiptingu greiðslna 2024.