SAMANTEKT

Trans fólk er jaðarsettur hópur sem er ýmsum hindrunum sett í lífinu, ekki síst í atvinnulífinu þar sem aðstæður og kjör trans fólks eru almennt lakari en hjá meirihluta samfélagsins. Á sama tíma hafa síðastliðin ár falið í sér nokkuð bakslag fyrir lífskjör hinsegin fólks, bæði hér á Norðurlöndunum sem og á alþjóðavísu. Trans fólk er sá hópur sem hefur orðið sérstaklega illa úti.

Þekking á atvinnuaðstæðum trans fólks, og þeim þáttum sem helst hafa áhrif á stöðu þessa hóps á vinnumarkaði, er takmörkuð enn sem komið er. Þær rannsóknir sem til eru sem skoða aðstæður hópsins innan tiltekinna landa hafa ólíkar nálganir og þær leggja áherslu á ólíka þætti. Saman geta þær þó gefið nokkuð skýra mynd af aðstæðum trans fólks í atvinnulífinu þvert á Norðurlöndin.

Norræna ráðherranefndin hefur þar af leiðandi sett af stað verkefni sem hefur það að markmiði að veita yfirsýn yfir þá þekkingu sem til staðar er um málefnið á Norðurlöndunum. Samantekt niðurstaðna fyrri rannsókna í þessu verkefni er bæði þáttur í að koma auga á svið sem afla þarf frekari þekkingar á en einnig í að nýta þá þekkingu sem þegar er aðgengileg. Markmiðið með að veita skýrari mynd af atvinnuaðstæðum trans fólks á Norðurlöndunum er að stuðla að samtali og bera kennsl á þarfir og aðgerðir til umbóta.

Samstarfsstofnun Norrænu ráðherranefndarinnar, NIKK (s. Nordisk information för kunskap om kön), sem á aðsetur við Skrifstofu kynjafræða í Svíþjóð (s. Nationella sekretariatet för genusforskning i Sverige), annaðist framkvæmd verkefnisins og afurð þess er sú samantekt á stöðu þekkingar sem hér fylgir.

Þessi samantekt á stöðu þekkingar er byggð á rannsóknum um vinnuaðstæður trans fólks á Norðurlöndunum og samtölum við fulltrúa frjálsra félagasamtaka og atvinnulífsins. Viðtöl voru tekin við fulltrúa frjálsra félagasamtaka á Grænlandi, í Færeyjum og á Álandseyjum til að varpa ljósi á stöðu mála þar.

Líkt og í öðrum heimshornum verða trans einstaklingar á Norðurlöndunum fyrir mismunun á vinnumarkaði. Atvinnuleysi er töluvert meira meðal trans fólks miðað við íbúa almennt. Margar norrænar rannsóknir hafa leitt í ljós að atvinnuleysi er u.þ.b. tvöfalt meira í þessum hópi miðað við íbúa almennt. Þær skýrslur sem liggja fyrir þegar þessi samantekt er skrifuð sýna að hærra hlutfall trans fólks starfar við láglaunastörf og hefur lág laun miðað við íbúa í löndunum almennt. Meðal trans fólks eru ótrygg ráðningarkjör einnig algengari. Rannsóknirnar sýna að þróun starfsferils geti falið í sér ákeðnar áskoranir fyrir trans fólk. Mörg sem tilheyra þessum hópi nefna einnig að líkamleg eða andleg veikindi hindri þau í lífinu jafnt sem á vinnumarkaði.

Nokkrar rannsóknanna rýna í upplifanir trans fólks af mismunun í eigin garð í gegnum spurningakannanir og viðtöl. Þessar rannsóknir gefa til kynna að það sé afar algengt að trans fólki sé mismunað í ráðningarferlum. Megindleg rannsókn sem tók mismunun til skoðunar burtséð frá eigin upplifunum fólks staðfestir einnig að trans fólki er mismunað í ráðningarferlum. Einnig kemur fram hvernig mismunun á sér stað á ólíkan hátt eftir því hvort sótt er um starf í atvinnugreinum þar sem karlar eru í meirihluta eða þar sem konur eru í meirihluta. Töluvert fleiri trans konur, í samanburði við bæði trans karla og kynsegin fólk, nefna að þær hafi orðið fyrir mismunun í ráðningarferli. Kröfur um vottorð þar sem fyrra nafn umsækjanda kemur fram gera það að verkum að viðkomandi hefur ekki val um annað en að ræða kynvitund og nafnbreytingar í umsóknarferlinu. Þá eru umsóknareyðublöð á netinu eru oft hönnuð með þeim hætti að umsækjandi verður að tilgreina kyn sitt og oft er þar aðeins um tvo valmöguleika að ræða, sem getur reynst fólki mjög útilokandi.

Trans fólk verður einnig fyrir mismunun og áreitni í atvinnulífinu í ríkum mæli. Ef litið er til hinsegin samfélagsins í heild er það auðsjáanlega trans fólk sem verður fyrir mestri áreitni. Norsk rannsókn gefur til kynna að algengast sé að verða fyrir áreitni af hálfu utanaðkomandi aðila á vinnustað, t.d. viðskiptavina, skjólstæðinga og sjúklinga. Næstalgengust er áreitni frá samstarfsfólki, en hún er nokkuð algengari en áreitni frá vinnuveitanda. Þó vitnar margt trans fólk um jákvæða reynslu af sínu vinnuumhverfi. Meirihluti svarenda í mörgum rannsóknanna hefur þó ekki upplifað neina mismunun og finnur þess í stað fyrir stuðningi frá yfirmönnum og samstarfsfólki. 

Þó er það staðreynd að margt trans fólk hefur reynslu af neikvæðu viðmóti. Samkvæmt rannsóknunum ber þar hæst að trans fólk er gjarnan rangkynjað, er til dæmis ávarpað með röngu persónufornöfni. Kynsegin fólk er sá hópur sem oftast vitnaði um slíka reynslu. Alþjóðlegar rannsóknir hafa sýnt fram á að slík öráreitni getur leitt til að áhugi viðkomandi á vinnunni fari dvínandi og streita aukist.

Vinnustaðamenning er einnig talin leika stórt hlutverk í að ákvarða vellíðan trans fólks á vinnustað. Margt trans fólk hefur upplifað stuðning á sínum vinnustað. Margt þeirra nefnir einnig að stjórnendur gegni mikilvægu hlutverki hvað varðar inngildingu en að kunnátta stjórnenda á leiðum til þess að mæta trans fólki á faglegan og inngildandi hátt sé aftur á móti oft ábótavant. Skipulag sem stuðlar að jafnri stöðu fólks á vinnustað getur haft mikið að segja um vellíðan fólks og stuðlað að inngildingu trans fólks á vinnustað. Ein skýrslnanna bendir á að trans fólk eigi í meiri hættu á að verða jaðarsett á vinnustað þegar vinnustaðamenningin litast af karlrembu eða gagnkynhneigðum viðmiðum.

Rými og húsakostur eru sögð spila veigamikið hlutverk í vinnuumhverfi viðmælendanna í rannsóknunum. Viðmælendurnir leggja áherslu á mikilvægi þess að til staðar séu kynhlutlaus salerni. Kynhlutlaus búningsherbergi litin jákvæðum augum en margir viðmælendur benda einnig á þörfina á einstaklingsrýmum bæði þegar kemur að sturtu- og búningsaðstöðu. Niðurstöður margra alþjóðlegra rannsókna benda til að það gæti verið gott fyrir vinnuveitendur að velta fyrir sér hvort reglur varðandi vinnufatnað geti falið í sér mismunun og hvort formlegar og óformlegar venjur eða reglur sem varða fatnað geti mögulega hafi áhrif á líðan hinsegin fólks á vinnustaðnum.

Trans fólk er í mun minna mæli opið með kynvitund sína en samkynhneigt og tvíkynhneigt fólk er með kynhneigð sína. Skýrslurnar sem hér er fjallað um gefa til kynna að almennt sé samband milli þess að fólk geti verið opið á vinnustað og að því líði vel á vinnustað. Á sama tíma er það þó staðreynd að trans fólk hefur orðið fyrir mismunun og áreitni í kjölfar þess að hafa komið út á vinnustaðnum.

Niðurstöður danskrar rannsóknar benda til þess að fáir vinnustaðir hafi mannauðsstefnu sem fjallar með beinum hætti um kynvitund og kyneinkenni. Skýr tengsl eru á milli vinnuskipulags og -umhverfis sem felur í sér stuðning og upplifunar starfsfólks á góðum vinnuaðstæðum, af starfsánægju og heilsu, auk getu þess til að vilja eða þora að vera opið á vinnustaðnum. Ef skapa á inngildandi vinnustað þarf að hafa í huga bæði opnar og huldar sjálfsmyndir. Á vinnustað á þar af leiðandi aldrei að ganga út frá að manneskja hafi ákveðna kynhneigð eða kynvitund.

Það kemur einnig skýrt fram að þekking um trans fólk og reynslu þess er almennt séð er lítil og að það er þörf fyrir fræðslu og vitundarvakningu meðal yfirmanna og starfsfólks. Það trans fólk sem var til viðtals í þeim rannsóknum sem hér eru teknar fyrir óskaði einnig eftir aukinni þekkingu og getu af hálfu verkalýðsfélaga og mannauðsdeilda til þess að veita því stuðning.

Þessi samantekt á stöðu þekkingar sýnir að það megi rekja margar þær hindranir sem trans fólk upplifir í og í kringum atvinnulífið til þröngra viðmiða samfélagsins, eitthvað sem endurspeglast í ráðningarferlum jafnt sem í vinnuumhverfi og tækifærum fólks til að þróa sig í starfi. Þegar fólk fer gegn ríkjandi viðmiðum um kyn virðist því refsað á einhvern hátt, til dæmis með því að vera tekið úr ráðningarferli, með beinni mismunun, með andúð frá samstarfsfólki eða viðskiptavinum, eða því að yfirmaðurinn sýni ófaglegt viðmót. Allar þær skýrslur frá Norðurlöndunum, sem skoða berskjöldun hinsegin fólks fyrir mismunun, áreitni og hótunum sýna að trans fólk er sá hópur sem er hvað berskjaldaðastur. Málefni heilsu og heilsuleysis birtast skýrt á ólíkan hátt í bæði gögnunum frá rannsóknunum sem og í samtölum við félagasamtök. Eitt dæmi er hvernig þreyta og orkuleysi getur verið afleiðing af því að mæta öráreitni, mismunun og skorti á þekkingu. Einangrun eða flótti frá vinnumarkaði af ótta við mismunun eða vont viðmót kemur einnig oft fyrir.

Þessi samantekt bendir til þess að lítil þekking sé til staðar um trans fólk í stjórnunarstöðum og starfsferilsþróun trans fólks á Norðurlöndunum. Með tilliti til þeirra niðurstaðna að margt trans fólk búi við ótrygg ráðningarkjör og sinni störfum sem flokkast fyrir neðan menntunarstig þess má mögulega draga þá ályktun að tiltölulega lítill hópur trans fólks öðlist tækifæri til þess að þróa starfsferil sinn á þann hátt að það leiði til stjórnunarstöðu. Niðurstöður sem varpa ljósi á mismunun gagnvart trans fólki á vinnustað og á streitu og kulnun í starfi vegna mismununar og neikvæðs vinnuumhverfis renna frekari stoðum undir fyrrnefnda ályktun. 

Mikilvægt er að taka fram að trans fólk er mjög fjölbreyttur og breytilegur hópur. Niðurstöður margra rannsóknanna sýna að munur er á reynslu trans fólks í atvinnulífinu eftir því hver kynvitund þeirra er. Til dæmis verða trans konur fyrir meiri áreitni og mismunun en trans karlar, bæði á vinnustaðnum og í ráðningarferlum. Aldur er einnig mikilvægur þáttur - ungt trans fólk er oft berskjaldaðra og margt bendir til þess að margt trans fólk eigi erfitt uppdráttar í upphafi ferils síns.

Á sama tíma er enn mikið sem við ekki vitum um fjölbreytileika innan hópsins trans fólk. Innan hans eru margir hópar og skörun hópa sem við vitum lítið um í norrænu samhengi. Í rannsóknunum sem teknar eru fyrir í þessari samantekt er lítið fjallað um skörun. Það má að hluta til rekja til þess að rannsóknirnar byggja að meirihluta á spurningalistum og stórum megindlegum gagnasöfnum þar sem greiningin varpar sjaldan ljósi á skörun eða samtvinnun.

Að undanskilinni einni rannsókn er ekki fjallað um fjárhagslega jaðarsetningu með beinum hætti. Þegar litið er til þess að hátt hlutfall trans fólks sé ýmist atvinnulaust, berskjaldað fyrir mismunun (m.a. í ráðningarferlum), lifi við veikindi sem hafa áhrif á starfsgetu eða búi við slæm vinnuskilyrði (þ.m.t. ótrygg ráðningarkjör og lág laun), þá benda niðurstöður þessarar samantektar til þess að erfiðara sé fyrir trans fólk að framfleyta sér miðað við meirihluta fólks í samfélaginu og að það lifi eða eigi á meiri hættu á því að lifa við fátækt og fjárhagslega jaðarsetningu.

Evrópskar greiningar á fjárhagslegri jaðarsetningu trans fólks, sem hafa verið unnar út frá gögnum Evrópustofnunar grundvallarmannréttinda (FRA), staðfesta þá mynd að trans fólk lifir í mörgum tilfellum við fjárhagsörðugleika. Margt trans fólk í Evrópusambandinu á erfitt með að framfleyta sér og stórt hlutfall þess hefur reynslu af heimilisleysi. Gögn FRA sýna að trans fólk á Norðurlöndunum eigi einnig oft erfitt með að ná endum saman. Gögn um reynslu af heimilisleysi sýna einnig svipað mynstur og í Evrópusambandinu í heild, og í einu tilfelli verra. Þessar greiningar varpa ljósi á fleiri svið þar sem þörf er á aukinni þekkingu á málefnum trans fólks í norrænu samhengi.